Odpowiedź ministra skarbu państwa

na interpelację nr 8886

w sprawie zrewidowania ustaleń i zniesienia terminu granicznego, jakim jest 15 lutego 1999 r. do dochodzenia świadczeń z Fundacji ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na interpelację poselską posła Alfreda Budnera w sprawie zrewidowania ustaleń i zniesienia terminu granicznego, jakim jest 15 lutego 1999 r., do dochodzenia świadczeń z Fundacji ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝, przesłaną pismem Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 08.12.2004 r. (SPS-0202-8886/03), uprzejmie informuję, że wypłaty świadczeń ze środków niemieckich prowadzone są przez Fundację ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝ zgodnie z regulacjami zapisanymi w niemieckiej Ustawie o utworzeniu Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość˝, z dnia 2 sierpnia 2000 r.

   Zgodnie z § 13 ust. I wspomnianej Ustawy:

   Jeśli uprawniony do świadczenia zmarł po 15 lutego 1999 r. lub został postawiony wniosek o świadczenia według § 11 ust. 1 nr 3 lub zdanie 4, osobami uprawnionymi do uzyskania świadczenia w równych częściach są żyjący współmałżonek oraz żyjące jeszcze dzieci.

   Z zapisu tego jednoznacznie wynika, że uprawnionymi do świadczeń są osoby, które pracowały niewolniczo lub przymusowo w czasie II wojny na rzecz III Rzeszy i żyły w dniu 16 lutego 1999 r. Osoby zmarłe przed tą datą (jak i ich następcy prawni) nie są uprawnieni do świadczeń ze środków niemieckiej Fundacji.

   Podkreślam, że Minister Skarbu Państwa jest Fundatorem dla FPNP i Ministrem nadzorującym, nie ma jednak uprawnień do ustalania zasad, według których odbywają się wypłaty świadczeń dla Polaków poszkodowanych przez III Rzeszę. Tego uprawnienia nie ma również Fundacja ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝.

   Pragnę wyjaśnić, że Fundacja ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝ w wypłatach ze środków niemieckiej Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość˝ pełni jedynie rolę pośrednika. Wspomniana ustawa niemiecka powołała do życia Fundację ˝Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość˝ w Berlinie z zamiarem udostępniania ˝za pośrednictwem organizacji partnerskich (w przypadku Polski jest nią właśnie FPNP) środków finansowych w celu przyznawania świadczeń dla byłych robotników przymusowych oraz dla osób, które doznały innych krzywd w okresie narodowego socjalizmu˝ (§ 2 Ustawy).

   Fundacja ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝ jako organizacja partnerska Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość˝ sama nie dysponuje środkami przeznaczonymi przez parlament niemiecki na wypłaty dla osób poszkodowanych przez III Rzeszę, lecz współpracuje w tym zakresie z Fundacją niemiecką.

   Zadania FPNP zostały określone w umowie partnerskiej z 16 lutego 2001 r.:

   (1) /.../ Strony Umowy będą w swoich zakresach właściwości w całej rozciągłości realizować postanowienia niemieckiej Federalnej Ustawy o utworzeniu Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość˝ z dnia 2 sierpnia 2000 r. (BGBI. 2000 I, 1263), która weszła w życie w dniu 12 sierpnia 2000 r. (zwana dalej Ustawą o Fundacji).

   (2) Stosunki prawne między Fundacją Federalną a Organizacją Partnerską określają Ustawa o Fundacji, uchwały Kuratorium Fundacji Federalnej oraz niniejsza Umowa. Umowa ta jest zgodna ze ˝Wspólnym Oświadczeniem˝ (Joint Statement) o Utworzeniu Fundacji Federalnej z dnia 17 lipca 2000 r.

   Podstawę formalnoprawną, wg której został ustalony krąg osób uprawnionych oraz system wypłaty świadczeń ze środków Fundacji Niemieckiej ˝Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość˝ w wysokości 10 mld DM dla robotników przymusowych i niewolniczych III Rzeszy oraz innych ofiar nazizmu, tworzą następujące akty: ˝Wspólne Oświadczenie˝ (Joint Statement) podpisane w Berlinie 17 lipca 2000 r., którego sygnatariuszem jest również Rzeczpospolita Polska, oraz Ustawa Federalna Niemieckiego Bundestagu z 2 sierpnia 2000 r. o powołaniu Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość˝. Ustalenia tych porozumień znalazły odzwierciedlenie w zapisach przywołanej wyżej ustawy ograniczającej krąg osób uprawnionych do osób żyjących w dniu 15.02.1999 r. (§ 13 Ustawy).

   Pierwszy z wymienionych aktów ma charakter prawnomiędzynarodowy i tworzy generalne ramy polityczne i finansowe; drugi - należy do sfery prawa wewnętrznego w Niemczech i zawiera podstawowe postanowienia dotyczące powołanej Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość˝, a zarazem konkretne regulacje dotyczące podziału kwoty 10 mld DM, trybu i warunków płatności ze środków Fundacji oraz kręgu osób uprawnionych do starania się o świadczenia.

   Oba akty tworzą jedną całość, zostały one uzgodnione w toku dwuletnich negocjacji międzynarodowych, w których brała oficjalnie udział również Polska w latach 1999-2000. Także treść Ustawy o powołaniu Fundacji ˝POP˝ nie wyraża tylko stanowiska niemieckiego, wręcz przeciwnie - należy ją uznać za efekt międzynarodowych uzgodnień, przyjętych jako kompromis wynikły z różnych, często sprzecznych czy rozbieżnych stanowisk stron - uczestników rokowań.

   Uregulowania polityczne, prawne i finansowe zawarte w obu tych aktach odnoszą się w sposób jednolity do ofiar nazizmu z całego świata, mogą więc, muszą być i są stosowane w praktyce jednolicie na całym świecie bez żadnej dyskryminacji czy niesprawiedliwego traktowania robotników niewolniczych i przymusowych zarówno z Polski, jak i z innych państw.

   Polska - podobnie jak wszyscy inni sygnatariusze ˝Wspólnego Oświadczenia˝ - nie może stosować własnych uregulowań w toku wypłaty świadczeń, które by odbiegały od przyjętego schematu obowiązującego wszystkie strony porozumienia. W pkt. 3 ˝Wspólnego Oświadczenia˝ zawarte jest jednoznaczne zobowiązanie do podejmowania decyzji o wypłatach świadczeń wg kryteriów określonych w Ustawie Federalnej o powołaniu Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość˝.

   Data 16 lutego 1999 r. jest datą umowną. W tym dniu kanclerz Niemiec Gerhard Schröder wspólnie z niemieckimi przedsiębiorcami złożył oświadczenie w sprawie moralnej odpowiedzialności Niemiec za czerpane przez III Rzeszę korzyści z pracy niewolniczej i przymusowej w okresie II wojny światowej, a przedstawiciele niemieckich koncernów zadeklarowali wolę utworzenia funduszu odszkodowawczego.

   Wyjaśniam, że kwota 10 mld DM, którą dysponowała Fundacja Federalna, została podzielona pomiędzy wszystkich żyjących w dniu 16 lutego 1999 r. poszkodowanych na całym świecie. Objęcie świadczeniami także następców prawnych osób poszkodowanych, które nie doczekały powstania funduszu odszkodowawczego, z uwagi na szczupłość wynegocjowanych środków spowodowałoby, że wysokość tych środków byłaby minimalna. Wprowadzony do Ustawy zapis o dacie granicznej - 16 lutego 1999 r. - pozwolił na ustalenie wysokości świadczeń na poziomie choć w części satysfakcjonującym żyjące ofiary nazizmu.

   Wypłaty świadczeń ze środków niemieckiej Fundacji trwają już trzy i pół roku w siedmiu organizacjach partnerskich (na Białorusi, w Czechach, Polsce, Rosji, na Ukrainie oraz poprzez Międzynarodową Organizację Migracji w Genewie i Żydowską Konferencję Roszczeniową). Trzy spośród nich, tj. organizacje czeska, białoruska i polska, w zasadzie zakończyły już wypłaty świadczeń. Zatem w obecnej sytuacji zmiana zasad wypłaty jest już niemożliwa także z praktycznych względów.

   Uregulowania polityczne, prawne i finansowe zawarte w Ustawie federalnej o utworzeniu Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość˝ nie dotyczyły odszkodowań wojennych Niemiec, dlatego też pominęły całkowicie kwestię osób zamordowanych przez reżim nazistowski oraz zmarłych przed 16 lutego 1999 r. w wyniku represji III Rzeszy.

   Stanowisko strony niemieckiej jednoznacznie opierało się na założeniu, że nie wchodzi w rachubę uznanie roszczeń prawnych wobec Niemiec, a jedynie możliwa jest wypłata świadczeń dobrowolnych o charakterze humanitarnym, także na rzecz ofiar nazizmu w Polsce.

   Istota przyjętego w ustawie niemieckiej rozwiązania polega na odrzuceniu przez sądy w RFN, Austrii oraz USA pozwów składanych przeciwko niemieckim firmom, ze wskazaniem na fundację niemiecką jako źródło zaspokojenia wszelkich pretensji z tytułu pracy niewolniczej.

   Z uwagi na ten fakt pretensje obywateli polskich wobec państwa niemieckiego lub też przedsiębiorstw niemieckich obecnie zaspokojone mogą być częściowo tylko ze środków Fundacji niemieckiej przekazywanych sukcesywnie Fundacji ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝, na które składają się w równej wysokości, tj. po połowie środki przekazane przez Rząd Republiki Federalnej Niemiec oraz przemysł niemiecki.

   Należy pamiętać, że choć zapisy omawianej ustawy Bundestagu umożliwiły prawie półmilionowej rzeszy obywateli polskich częściowe zrekompensowanie krzywd wojennych, to nie wszystkie kwestie zostały w niej rozwiązane w sposób nas satysfakcjonujący.

   Do tych kwestii niewątpliwie należy ograniczenie kręgu osób uprawnionych do grupy poszkodowanych żyjących w dniu 15.02.1999 r., ale także nieobjęcie wypłatami wielu grup represjonowanych (m.in.: osób, które były zmuszane do pracy w miejscu swojego stałego zamieszkania poza przemysłem ciężkim i zbrojeniowym, osób wykorzystywanych do pracy w ramach tzw. Służby Budowlanej czy byłych jeńców wojennych oraz wielu innych kategorii ofiar nazizmu z Polski).

   Fundacja ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝ w miarę swoich możliwości finansowych starała się częściowo zrekompensować takim osobom pominięcie ich przy wypłatach świadczeń. Dlatego też Zarząd i Rada Fundacja podjęły już w 2001 r. decyzję o przeznaczeniu 40 mln złotych na równoległe wypłaty dla osób, które nie zostały objęte zapisami ustawy niemieckiej, a więc były prześladowane w miejscu swojego stałego zamieszkania przed ukończeniem szesnastego roku życia; z kolei w roku 2003 po dwuletnich bezowocnych próbach wpłynięcia na władze niemieckiej Fundacji Federalnej FPNP podjęła decyzję o samodzielnej wypłacie świadczeń ze środków własnych dla byłych jeńców wojennych.

   Nawiązując do kwestii rekompensat dla następców prawnych osób zmarłych przed dniem 16.02.1999 r., chciałbym podkreślić, że pod adresem Fundacji ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝ ze strony niemal wszystkich ofiar zakwalifikowanych do różnych kategorii i podkategorii nieustannie są kierowane uwagi, że ich cierpienia, które miały szczególny charakter, wymagają rekompensaty większej od tej, jaka została im przyznana w formie świadczenia niemieckiego. Właściwie wszyscy poszkodowani mają rację, ale ilość środków finansowych jest ograniczona, a ich rozdział odbywa się wg ustalonych reguł, które - co jest oczywiste - mogą być uznane za niesprawiedliwe w subiektywnym odczuciu zainteresowanych.

   W chwili obecnej, kiedy środki finansowe oddane do dyspozycji niemieckiej Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość˝ zostały już praktycznie rozdzielone i w większości już wypłacone uprawnionym, także w Polsce generalnie renegocjowanie zawartych cztery lata temu ustaleń nie jest możliwe.

   Z wyrazami szacunku

   Minister

   Jacek Socha

   Warszawa, dnia 6 stycznia 2005 r.