Odpowiedź ministra gospodarki i pracy

na interpelację nr 8986

w sprawie przygotowania projektu nowelizacji ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych

   W odpowiedzi na przesłaną przy piśmie z 22 grudnia 2004 r. znak SPS-0202-8986/04, a przekazaną według właściwości przez Ministra Finansów przy piśmie z 30 grudnia 2004 r. znak GN1-HP-17318/04, interpelacją posła Kazimierza Pietrzyka oraz grupy posłów w sprawie przygotowania projektu nowelizacji ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych uprzejmie przekazuję następujące stanowisko.

   Aktualnie Minister Gospodarki i Pracy nie prowadzi ani nie planuje prac zmierzających do nowelizacji przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 2003r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych (Dz.U. Nr 139, poz. 1323 z późn. zm.). W bieżącym roku planowane jest natomiast przeprowadzenie badania umownych terminów płatności w transakcjach handlowych i opóźnień w płatnościach, ich skutków gospodarczych oraz dokonanie oceny działania przepisów ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych. Wyniki tego badania posłużą ukierunkowaniu dalszych działań resortu w tym obszarze.

   Wskazana ustawa realizuje dwa równorzędne cele. Jej przepisy stanowią implementację niektórych, niewdrożonych innymi przepisami, postanowień Dyrektywy 2000/35/WE z dnia 29 czerwca 2000 r. w sprawie zwalczania opóźnionych płatności w transakcjach handlowych. W tym zakresie ustawa spełniła cel, który przyświecał jej uchwaleniu.

   Drugim celem ustawy było wprowadzenie do polskiego porządku prawnego nowych instrumentów przeciwdziałających zjawisku tzw. zatorów płatniczych poprzez ustanowienie szczególnych uprawnień wierzyciela i obowiązków dłużnika w związku z terminami zapłaty w transakcjach handlowych. W tym też zakresie jej przepisy wykraczają poza dyrektywę, niemniej jednak, w myśl postanowień dyrektywy, jest to w pełni dopuszczalne. Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 2 dyrektywy, Państwa Członkowskie mogą zachować lub uchwalić nowe przepisy, które są korzystniejsze dla wierzyciela niż przepisy konieczne do jej wdrożenia. Ustawodawca uznał zatem, że w polskich warunkach gospodarczych celowe będzie skorzystanie z możliwości, które daje ten przepis. W związku z tym w ustawie wprowadzono, krytycznie oceniony w interpelacji, przepis art. 5, przewidujący normę korzystną dla wierzyciela.

   Ogólne ramy prawne dotyczące umów, w tym terminów zapłaty oraz skutków niedotrzymania terminu umownego, określają przepisy Kodeksu cywilnego. Co do zasady treść i warunki umowy ustalają jej strony. Oznacza to, że każdy może zawrzeć umowę przewidującą praktycznie dowolny sposób i termin zapłaty, a także zabezpieczenia (w tym zastrzeżenie własności), jeżeli zostanie to zaakceptowane przez drugą stronę. W przypadku niedotrzymania uzgodnionego terminu, wierzycielowi przysługują odsetki ustawowe i, ewentualnie, odszkodowanie, jeżeli poniósł on szkodę będącą wynikiem niedotrzymania terminu zapłaty. Należy stwierdzić zatem, że przepisy Kodeksu cywilnego w dużym stopniu pokrywają się z unormowaniami dyrektywy.

   Niemniej jednak wspomniana dyrektywa wymagała implementacji do polskiego porządku prawnego. Mając to na uwadze oraz w celu przeciwdziałania ˝zatorom płatniczym˝, z inicjatywy Rządu, przyjęto ustawę z dnia 6 września 2001 r. o terminach zapłaty w obrocie gospodarczym (Dz.U. nr 129, poz. 1443), która obowiązywała do końca 2003 r. Regulacja ta chroniła wierzyciela będącego małym przedsiębiorcą przed nadmiernym wykorzystywaniem przewagi ekonomicznej przez jego kontrahentów niebędących małymi przedsiębiorcami. Zgodnie z tą ustawą, jeżeli mały przedsiębiorca zawarł umowę przewidującą termin zapłaty przekraczający 30 dni, po upływie tego terminu mógł żądać od swojego kontrahenta odsetek ustawowych. Przepis ten tworzył warunki, aby dla kontrahenta bardziej opłacalna była szybka zapłata finansowana np. kredytem bankowym niż narażanie się na konieczność zapłaty tych odsetek.

   Regulacja ta, w założeniu tymczasowa (przygotowywana pod sam koniec kadencji Parlamentu), nie stanowiła pełnej implementacji dyrektywy, nie była też instrumentem mogącym skutecznie rozwiązać problem opóźnień w płatnościach. Podstawową wadą tej ustawy było, iż nie dotyczyła całego obrotu gospodarczego, a jedynie umów zawieranych przez małych przedsiębiorców. Przyniosła jednak pewne korzyści. Z informacji, jakie napłynęły do byłego Ministerstwa Gospodark, wynika, że w niektórych przypadkach faktycznie stosowane wobec małych przedsiębiorców terminy zapłaty zostały skrócone do 30 dni.

   Regulacją, która kompleksowo implementuje dyrektywę, jest, będąca przedmiotem interpelacji, ustawa z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych (Dz.U. nr 139, poz. 1323 z późn. zm.). Ustawa ta weszła w życie 1 stycznia 2004 r. i zastąpiła wspomnianą ustawę z dnia 6 września 2001 r.

   Nowa ustawa określa szczególne uprawnienia wierzyciela i obowiązki dłużnika w związku z terminami zapłaty w transakcjach handlowych, zdefiniowanych jako umowy zawierane w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą lub zawodową, których przedmiotem jest odpłatne dostarczenie towaru/usługi. Ustawa szczegółowo określa krąg podmiotów, których dotyczy. Nie wprowadza, podobnie zresztą jak dyrektywa, żadnych sztywnych terminów, w których należy regulować należności z tytułu transakcji handlowej.

   Ustawa przewiduje cztery instrumenty służące poprawie pozycji wierzyciela wobec dłużnika.

   1. W przypadku umów przewidujących termin zapłaty dłuższy niż 30 dni wierzyciel może żądać od dłużnika odsetek ustawowych za okres od 31. dnia po spełnieniu swego świadczenia i doręczeniu rachunku. Jest to przeniesiona norma poprzedniej ustawy z dnia 6 września 2001 r.

   2. W przypadku umów, w których nie określono terminu zapłaty, począwszy od 31. dnia po spełnieniu świadczenia wierzyciela i doręczenia dłużnikowi rachunku, wierzycielowi przysługują odsetki ustawowe naliczane automatycznie, bez wezwania.

   3. W przypadku niedotrzymania przez dłużnika terminu umownego wierzycielowi należą się automatycznie odsetki w wysokości odsetek za zwłokę naliczanych przy zaległościach podatkowych. Należy tutaj podkreślić, że ustalona przez strony długość umownego terminu zapłaty nie ma znaczenia dla stosowania tego przepisu.

   4. Jeżeli sprawa związana z realizacją ustawowych uprawnień wierzyciela trafi do sądu, wierzyciel uzyska niezwłocznie nakaz zapłaty. Gdy wydanie nakazu okaże się niemożliwe z powodów formalnych, sąd wyznaczy rozprawę w terminie krótszym niż 2 miesiące.

   Ustawa z dnia 12 czerwca 2003 r. w pełni odpowiada przepisom i intencjom Dyrektywy 2000/35/WE. Należy jednak zauważyć, że niektóre z postanowień tej dyrektywy w polskim prawie regulowane są, jak już wcześniej wskazano, odrębnymi przepisami, zwłaszcza w Kodeksie cywilnym, a także Kodeksie postępowania cywilnego, ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów czy ustawie o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

   Ustawa z dnia 12 czerwca 2003 r. obowiązuje dopiero rok. Analiza jej przepisów pozwala stwierdzić, że jest ona skuteczna i przyjęte rozwiązania przyczyniają się do skracania umownych, jak również faktycznie stosowanych, terminów zapłaty za towary lub usługi. W szczególności zastosowanie w art. 7 ustawy odsetek ˝sankcyjnych˝ stanowi bardzo silną motywację dla dłużnika do nieprzekraczania umownych terminów zapłaty.

   Na tej regulacji najwięcej zyskują mali i średni producenci - grupa przedsiębiorców najdotkliwiej odczuwająca konsekwencje stosowania wobec nich wydłużonych terminów zapłaty. Jest to związane z faktem, że dużą część kontrahentów tej grupy stanowią sieci handlowe, mające nad producentami przewagę ekonomiczną, przez co są w stanie narzucić trudne dla nich warunki umów. Uprawnienia, które przewiduje ustawa, mają producentom - w tym małym i średnim - w pewnym sensie zrekompensować kredytowanie działalności odbiorców. W interpelacji wskazano, iż wydłużony umowny termin zapłaty przedsiębiorca uzyskuje w drodze negocjacji. Niemniej jednak należy podkreślić, iż w znacznej liczbie przypadków termin taki jest po prostu narzucany słabszemu partnerowi.

   Jak wykazują badania firm eksperckich*) Polska posiada jeden z najwyższych (czyli najgorszych) w krajach Unii Europejskiej indeks płatniczy (wskaźnik stosowany do porównania gospodarek różnych krajów uwzględniający m.in. umowne i efektywne terminy płatności, strukturę wieku płatności, stracone należności, ryzyko, przyczyny i konsekwencje opóźnionych płatności). Dodatkowo wskazuje się, iż opóźnienia w płatności w Polsce wyraźnie przekraczają średnią UE.

   Jak już wcześniej, wykazano nie można podzielić zarzutu, iż wspomniany przepis art. 5 ustawy narusza zasadę swobody umów. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli strony w umowie przewidziały termin zapłaty dłuższy niż 30 dni, wierzyciel może żądać odsetek ustawowych za okres począwszy od 31. dnia, po spełnieniu swojego świadczenia niepieniężnego i doręczeniu dłużnikowi faktury lub rachunku, do dnia zapłaty, ale nie dłuższy niż do dnia wymagalności świadczenia pieniężnego. Oznacza to, że strony mogą zawrzeć umowę przewidującą dowolny termin zapłaty. Natomiast w przypadku gdy termin ten przekraczać będzie 30 dni, wierzyciel uzyska dodatkowe szczególne uprawnienie do żądania od dłużnika odsetek ustawowych. Od wierzyciela zależy, czy z tego prawa skorzysta. Rzeczywiście stawia to dłużnika w sytuacji niepewności, niemniej jednak w momencie zawierania umowy okoliczność ta była dłużnikowi znana. W związku z tym można stwierdzić, iż ta ˝niepewność˝ wynika właśnie z poszanowania swobody stron.

   W interpelacji wskazano na ˝perturbacje z naliczaniem odsetek w różnej wysokości˝. Należy tutaj wyjaśnić, iż ustawodawca świadomie przewidział różną wysokość odsetek przysługujących wierzycielowi. Sankcyjne odsetki wynoszą tyle samo, co tzw. odsetki podatkowe. Jest to związane z wymogami dyrektywy, która precyzyjnie stanowi jaka powinna być wysokość odsetek należnych wierzycielowi z tytułu opóźnienia dłużnika w zapłacie. Z funkcjonujących obecnie w Polsce stawek odsetkowych tylko mechanizm ustalania odsetek na podstawie przepisów Ordynacji podatkowej zapewnia ich zgodność z dyrektywą. Natomiast przepisy krajowe mogą określać dowolnie wysokość fakultatywnych odsetek, których wierzyciel może żądać na podstawie art. 5 ustawy. W związku z tym podjęto decyzję o zastosowaniu doskonale znanych w obrocie odsetek ustawowych.

   W interpelacji zawarto stwierdzenie, iż w kontekście art. 5 ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych wątpliwości budzi przepis art. 19b ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (Dz.U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 z późn. zm.). Przepis ten stanowi m.in., iż zawarcie przez spółkę, w której ponad połowa akcji należy do Skarbu Państwa, umowy, której zamiarem jest darowizna lub zwolnienie z długu, wymaga zgody rady nadzorczej pod rygorem nieważności czynności prawnej. W mojej ocenie przepis ten nie ma zastosowania do sytuacji, w której wierzyciel postanawia nie występować z żądaniem odsetek przewidzianych w art. 5 ustawy. Do rezygnacji z tego uprawnienia nie jest bowiem potrzebna umowa, a wręcz taka umowa byłaby niedopuszczalna w świetle przepisu art. 9 ustawy o terminach zapłaty. Co więcej, zgodnie z art. 5 ustawy dług odsetkowy powstaje dopiero z chwilą zażądania przez wierzyciela ich zapłaty.

   Przekazując niniejsze informacje, chciałbym bardzo podziękować Panom Posłom za zainteresowanie tą ważną dla polskich przedsiębiorców regulacją. Wyrażam przekonanie, iż zawarte w odpowiedzi na interpelację wyjaśnienia okażą się wystarczające i satysfakcjonujące.

   Minister

   Jerzy Hausner

   Warszawa, dnia 20 stycznia 2005 r.