Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Finansów - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 9729

w sprawie przypadków unikania opodatkowania działalności gospodarczej prowadzonej na terenie Polski i nieprzygotowania urzędów skarbowych do zwalczania tego rodzaju nadużyć

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją Pani Poseł Anny Elżbiety Sobeckiej z dnia 24 marca 2005 r. znak SPS-0202-9729/05 w sprawie przypadków unikania opodatkowania działalności gospodarczej prowadzonej na terenie Polski i nieprzygotowania urzędów skarbowych do zwalczania tego rodzaju nadużyć przedstawiam następujące stanowisko:

   Obowiązek podatkowy powstaje niezależnie od okoliczności, czy przedsiębiorca figuruje w stosownym rejestrze. Nie oznacza to jednak, że podmiot zagraniczny mający status przedsiębiorcy i podatnika w rozumieniu prawa polskiego jest zwolniony z obowiązku rejestracji dla potrzeb prawa podatkowego, jak również prawa gospodarczego.

   Obowiązek rejestracji dla potrzeb prawa podatkowego został określony w art. 2 ustawy o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników. Zgodnie z tym przepisem osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, które na podstawie odrębnych ustaw są podatnikami, podlegają obowiązkowi ewidencyjnemu oraz otrzymują numer identyfikacji podatkowej (NIP). Zakres podmiotowy tego przepisu obejmuje również przedsiębiorców zagranicznych, którzy uzyskali status podatnika w świetle polskiego prawa, np. w związku z prowadzeniem działalności poprzez zakład w rozumieniu umów o unikaniu podwójnego opodatkowania. Należy bowiem zaznaczyć, że w przeciwieństwie do przepisów rozporządzenia ministra finansów z dnia 6 kwietnia 2004 r. w sprawie określenia podatników niemających obowiązku składania zgłoszenia rejestracyjnego przepisy ustawy o NIP nie kreują zwolnienia z obowiązku rejestracji jakiejkolwiek grupy podatników zobligowanych do zapłaty podatków stanowiących dochód budżetu państwa. Art. 6 ust. 1 tej ustawy przewiduje wręcz, że zgłoszenia identyfikacyjnego dokonuje się niezależnie od zgłoszenia rejestracyjnego, o którym mowa w art. 96 ustawy o podatku od towarów i usług.

   Podmioty zagraniczne, które są podatnikami podatku od towarów i usług w rozumieniu prawa polskiego i jednocześnie nie korzystają ze zwolnienia od tego podatku, powinny zatem - zgodnie z zasadami ogólnymi ustawy o NIP - dokonać rejestracji w urzędzie skarbowym właściwym w sprawach podatku od towarów i usług (art. 4 pkt 1 ustawy o NIP). Podatnicy niebędący podatnikami VAT bądź też wykonujący czynności zwolnione od tego podatku, lecz uzyskujący dochody w rozumieniu ustaw o podatku dochodowym podlegające z tego tytułu opodatkowaniu w Polsce, powinni co do zasady złożyć zgłoszenie identyfikacyjne do urzędu skarbowego właściwego w sprawach podatku dochodowego.

   Warto podkreślić, że w sytuacji, gdy wykazywana przez podmioty zagraniczne aktywność gospodarcza świadczy o pewnej stałości i częstotliwości występowania w polskim obrocie gospodarczym, podlegają one przepisom ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Tym samym podmioty zagraniczne, które prowadzą na terytorium RP działalność w sposób ciągły i zorganizowany, powinny określić formę prowadzonej działalności na zasadach ustalonych w prawie polskim, z czym wiąże się dokonanie wpisu do KRS w przypadku jednostek organizacyjnych lub do ewidencji gminnej w przypadku osób fizycznych.

   Działalność gospodarcza prowadzona przez podmioty zagraniczne przybiera bardzo często formę oddziału. Przedsiębiorca zagraniczny może rozpocząć na terytorium Polski działalność w ramach oddziału dopiero po uzyskaniu wpisu oddziału do rejestru przedsiębiorców (art. 88 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej). Warunek ten jest w pewnym sensie weryfikowany w trakcie dokonania zgłoszenia identyfikacyjnego na formularzu NIP, gdyż wskazanie organu ewidencyjnego lub rejestrowego stanowi w takich przypadkach obligatoryjną pozycję zgłoszenia. Ustawa o NIP nakłada na podatników prowadzących działalność gospodarczą obowiązek dołączenia do zgłoszenia identyfikacyjnego uwierzytelnionych lub urzędowo poświadczonych kopii dokumentów potwierdzających informacje objęte zgłoszeniem, w szczególności wypisu z Krajowego Rejestru Sądowego, umowy spółki, dokumentu potwierdzającego uprawnienie do korzystania z lokalu lub nieruchomości, w których znajduje się siedziba, zaświadczenia o numerze identyfikacyjnym REGON, prokury.

   Warto zaznaczyć, że przedsiębiorca wpisany do rejestru przedsiębiorców albo ewidencji działalności gospodarczej jest obowiązany umieszczać w oświadczeniach pisemnych, skierowanych w zakresie swojej działalności do oznaczonych osób i organów, numer identyfikacji podatkowej oraz posługiwać się tym numerem w obrocie prawnym i gospodarczym.

   Jakkolwiek ustawy określające same zasady rejestracji dla potrzeb różnych dziedzin prawa nie zawierają luk prawnych, nie można jednak wykluczyć, że pewna grupa podmiotów będzie podejmować działania sprzeczne z prawem, m.in. podatkowym i gospodarczym. Nie jest jednak prawdą, że aparat skarbowy nie jest przygotowany do zwalczania nadużyć polegających na uzyskiwaniu dochodów, które nie zostały opodatkowane w Polsce, jakkolwiek z przyczyn obiektywnych nie można wymagać od którejkolwiek spośród służb państwowych stuprocentowej skuteczności w zwalczaniu przestępczości, w tym również gospodarczej. Podstawowym instrumentem wykorzystywanym przez służby skarbowe jest procedura kontrolna.

   Skuteczny nadzór nad podmiotami zagranicznymi komplikują przypadki częstej zmiany miejsca prowadzenia działalności bądź też prowadzenia jej sporadycznie w kilku miejscach jednocześnie przez podmioty zagraniczne niemające miejsca zamieszkania lub siedziby na terytorium RP (nierezydent). W takiej sytuacji naczelnikiem właściwym w sprawach opodatkowania podatkiem dochodowym jest w przypadku osób fizycznych Naczelnik Drugiego Urzędu Skarbowego Warszawa-Śródmieście, a w przypadku osób prawnych Naczelnik Pierwszego Mazowieckiego Urzędu Skarbowego (§ 5 ust. 3 rozporządzenia ministra finansów z dnia 24 grudnia 2002 r. w sprawie właściwości organów podatkowych).

   Niewątpliwie istotne znaczenie w eliminowaniu opisywanego procederu powinny odgrywać urzędy kontroli skarbowej, ze szczególnym uwzględnieniem funkcji wywiadu skarbowego. Należy jednak zauważyć, że nawet techniki operacyjne, którymi dysponują urzędy kontroli skarbowej, niekiedy mogą okazać się niewystarczające. Samo pojęcie zakładu w rozumieniu umów o unikaniu podwójnego opodatkowania jest w pewnym stopniu abstrakcyjne, co w dużej mierze utrudnia wykrywalność omawianego zjawiska. W świetle umów międzynarodowych podpisanych przez RP (w tym również art. 6 Umowy z dnia 8 października 1974 r. między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej o uniknięciu podwójnego opodatkowania i zapobieżeniu uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu - Dz.U. z 1976 r. Nr 31, poz. 178) określenie zakład oznacza stałą placówkę, przez którą całkowicie lub częściowo prowadzona jest działalność przedsiębiorstwa. Określenie ˝zakład˝ obejmuje w szczególności: siedzibę zarządu, filię, biuro, zakład fabryczny, warsztat, kopalnię itp.

   Niemniej jednak umowa modelowa OECD ustanawia pewną dodatkową regułę, zgodnie z którą przedsiębiorstwo powinno być traktowane jako posiadające zakład w Polsce, jeżeli w Polsce działa na jego rzecz przedstawiciel zależny, nawet gdy przedsiębiorstwo to nie ma stałej placówki w rozumieniu art. 5 ust. 1 i 2 tej umowy (i analogicznie przepisów umów międzynarodowych wzorowanych na umowie OECD, w tym również ww. Umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej). Tym samym fakt zawarcia przez przedstawiciela podmiotu zagranicznego (innego niż przedstawiciel niezależny, np. komisant) umowy z podmiotem polskim może automatycznie oznaczać utworzenie zakładu. Zasada ta nie dotyczy natomiast przypadku prowadzenia robót budowlanych, a więc samo działanie podmiotu zagranicznego wykonującego roboty budowlane na terenie Polski przez zależnego od tego podmiotu przedstawiciela nie jest równoznaczne z utworzeniem zakładu. Dla uznania, że zagraniczny przedsiębiorca budowlany utworzył zakład, niezbędne jest utworzenie obiektu na okres przewidziany w stosownej umowie międzynarodowej (modelowa umowa OECD stanowi o okresie przekraczającym 12 miesięcy). Biorąc pod uwagę powyższe zasady, należy zauważyć, że przedstawione w artykule ˝Rzeczpospolitej˝ stwierdzenie, iż minimalny okres wymagany dla zakwalifikowania działalności podmiotu zagranicznego jako działalności prowadzonej w formie zakładu wynosi 6 miesięcy, jest stwierdzeniem wadliwym.

   W literaturze prawniczej rozpowszechniony jest pogląd, że prowadzenie działalności w ramach oddziału w rozumieniu prawa handlowego w wielu przypadkach oznacza utworzenie zakładu w świetle prawa handlowego. Pogląd ten znajduje potwierdzenie w czytelnej praktyce organów podatkowych.

   Przedstawione wyżej zależności związane z faktem uzyskania statusu przedsiębiorcy i podatnika prowadzą do wniosku, że zarówno rejestr przedsiębiorców, jak i ewidencja podatników w samej swej istocie stanowią instytucje służące bezpieczeństwu obrotu gospodarczego. W związku z powyższym Ministerstwo Finansów rozważa wprowadzenie przepisów gwarantujących współpracę pomiędzy sądami gospodarczymi i organami podatkowymi już na etapie procedur rejestracyjnych przedsiębiorców i podatników, które w obecnym stanie prawnym przebiegają na zasadzie niezależnych od siebie resortowych postępowań.

   Dodatkowo należy zauważyć, że w artykule ˝Rzeczpospolitej˝, na który powołuje się Pani Poseł, nie został dokładnie opisany stan faktyczny sprawy. Z danych Krajowego Rejestru Sądowego wynika, że wydawca gazety ˝Życie˝ jest od 17 lutego 2004 r. własnością firmy AIB Investments. Dodatkowo 2 grudnia 2004 r. została w Krajowym Rejestrze Sądowym zarejestrowana firma ˝Życie-Publishing˝ sp. z o.o., której udziałowcem jest firma AIB Investments. Należy podkreślić, że fakt posiadania przez AIB Investment LLC udziałów w polskiej spółce nie kreuje zakładu.

   Pragnę podkreślić wagę zagadnień podniesionych przez Panią Poseł. W dobie globalizacji gospodarki i swobodnego przepływu środków finansowych wszystkie administracje podatkowe stoją wobec szczególnie trudnych wyzwań. Kooperacja międzynarodowa, zwłaszcza w obrębie Unii Europejskiej, będzie stopniowo przynosić rezultaty w postaci coraz skuteczniejszego zwalczania opisanego przez Panią Poseł zjawiska. Polska administracja podatkowa jest aktywnym uczestnikiem tej kooperacji i wyrażam przekonanie, iż działania te osiągną zamierzony cel.

   Niewątpliwie wymagać to będzie również pomocy ze strony Parlamentu, który stanowiąc prawo gospodarcze, w tym podatkowe, musi szczególnie odpowiedzialnie podchodzić do zakreślenia granic swobody gospodarczej i kształtowania sfery obowiązków podmiotów gospodarczych na poziomie umożliwiającym skuteczne egzekwowanie od nich obowiązków podatkowych.

   Z wyrazami szacunku

   Sekretarz stanu

   Stanisław Stec

   Warszawa, dnia 14 kwietnia 2005 r.