Odpowiedź ministra sprawiedliwości - z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 9807

w sprawie prawnego uregulowania kwestii odszkodowań dla mieszkańców wsi spacyfikowanych w czasie II wojny światowej

   Szanowny Panie Marszałku! Z upoważnienia Prezesa Rady Ministrów uprzejmie przekazuję na ręce Pana Marszałka pisemną odpowiedź na interpelację Pana Posła Zbigniewa Janowskiego w sprawie uregulowania kwestii odszkodowań dla mieszkańców wsi spacyfikowanych w czasie II wojny światowej, przekazaną przy piśmie z dnia 12 kwietnia 2005 r. nr SPS-0202-9807/05.

   Udzielając odpowiedzi na pytania zawarte w złożonej interpelacji, stwierdzić należy, że użycie sformułowania, iż osoby poszkodowane w wyniku pacyfikacji są traktowane gorzej od zabużan nie wydaje się właściwe.

   Konsekwencją politycznych decyzji Wielkich Mocarstw, dotyczących powojennych zmian terytorialnych, była również konieczność repatriacji Polaków z Kresów Wschodnich. Osoby te traciły cały swój majątek, zarówno ruchomości, jak i nieruchomości (w tym również prawa własności gruntów, lasów itd.). Polska, przyjmując tę grupę obywateli na swoje terytorium w zmienionych po II wojnie światowej granicach, zobowiązała się w tzw. Układach Republikańskich (międzynarodowych porozumieniach zawartych przez PKWN z dawnymi socjalistycznymi Republikami Rad: Ukraińską, Białoruską i Litewską) do kompensacji tym osobom pozostawionego mienia. Obecne polskie przepisy dotyczące zabużan stanowią wykonanie ówczesnych zobowiązań.

   Sytuacja osób, które utraciły majątek w wyniku pacyfikacji (najczęściej poprzez spalenie gospodarstwa i rabunek inwentarza) z pewnością była również tragiczna, lecz odmienna pod względem prawnym - państwo polskie nie jest zobowiązane do wynagrodzenia za powstałe szkody. Sprawcą pacyfikacji były niemieckie wojska okupacyjne, wobec tego odpowiedzialność za wynagrodzenie tych szkód spoczywała na agresorze. Wynagrodzenie szkód wojennych między państwami odbywa się w drodze reparacji wojennych. Polska otrzymała na mocy postanowień Konferencji Poczdamskiej z 1945 r. udział w reparacjach wypłacanych przez Niemcy dla ZSRR. Zgodnie z polskim stanowiskiem w ramach reparacji nastąpiło również przejęcie własności majątku niemieckiego na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Na ziemie te mogły także przenieść się osoby, które były ofiarami pacyfikacji. W wyniku decyzji politycznej rządu PRL podjętej 23 sierpnia1953 r. Polska zrzekła się reparacji od Niemiec ze skutkiem od 1 sierpnia 1954 r. Obecny Rząd RP uznaje, że oświadczenie to jest do dziś skuteczne, nie ma więc możliwości występowania do Niemiec z żądaniami reparacyjnymi.

   Podsumowując powyższe informacje, należy zauważyć, że odmienny sposób traktowania zabużan oraz osób poszkodowanych w wyniku pacyfikacji dokonywanych przez niemieckie wojska w czasie II wojny światowej ma swoje uzasadnienie w ich odmiennej sytuacji prawnej, określonej przez zasady ponoszenia odpowiedzialności międzynarodowej. Dzięki staraniom kolejnych rządów RP udało się doprowadzić do wypłat jednorazowej pomocy finansowej dla Polaków - ofiar III Rzeszy. Zostali nimi objęci przede wszystkim więźniowie obozów koncentracyjnych i robotnicy przymusowi.

   Pacyfikacje wsi polskich były bez wątpienia jednymi z najbardziej bolesnych wydarzeń II wojny światowej na ziemiach polskich. Stanowiły też kolejną formę zbrodni dokonywanych na polskim narodzie i wpisały się w jego tragiczną historię obok obozów koncentracyjnych, wysiedleń, deportacji na roboty przymusowe i wielu innych rodzajów prześladowań. Na podstawie porozumienia polsko - niemieckiego z 16 października 1991 r. o pomocy humanitarnej dla szczególnie poszkodowanych ofiar prześladowania nazistowskiego w Polsce Rząd RP zobowiązał się wobec Rządu RFN, że nie będzie dochodził dalszych roszczeń obywateli polskich, które mogłyby wynikać w związku z prześladowaniem nazistowskim (zastrzegając jednocześnie, że nie powinno to oznaczać ograniczenia praw obywateli do indywidualnego dochodzenia roszczeń). W obecnym stanie prawnym nie jest więc możliwe podejmowanie dalszych starań o wypłatę świadczeń dla osób, które utraciły majątki w wyniku pacyfikacji.

   Rząd, dostrzegając krzywdy ofiar pacyfikacji, podobnie jak krzywdy ofiar innych prześladowań nazistowskich, nie może obecnie, ze względów natury prawnej, wystąpić z odpowiednimi roszczeniami wobec strony niemieckiej.

   Z wyrazami szacunku

   Minister

   Andrzej Kalwas

   Warszawa, dnia 6 maja 2005 r.