Odpowiedź p.o. prezesa Rządowego Centrum Studiów Strategicznych - z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 9880

w sprawie sytuacji demograficznej Polski

   Szanowny Panie Marszałku! Z upoważnienia Prezesa Rady Ministrów przekazuję odpowiedź na interpelację Pani Poseł Anny Sobeckiej w sprawie sytuacji demograficznej Polski (pismo nr SPS-0202-9880/05 z dnia 21 kwietnia 2005 r.).

   *

   1. Wszystkie ostatnio publikowane prognozy demograficzne dla Polski zgodnie przewidują w nadchodzących dziesięcioleciach spadek liczebności polskiego społeczeństwa. Różnią się jedynie przewidywanym poziomem spadku. Prognoza demograficzna GUS przewiduje spadek liczby ludności Polski z 38,4 mln w 2002 r. do 35,6 mln w 2030 r. Prognoza ONZ opracowana w 2002 r. przewiduje, że liczba mieszkańców Polski w 2050 r. wyniesie 36,6 mln w wariancie zakładającym wzrost płodności lub zaledwie 29,6 mln w przypadku utrzymania się obecnego poziomu płodności. Prognozę przedstawioną w kwietniu br. przez EUROSTAT, która przewiduje zmniejszenie liczby mieszkańców Polski o 4,5 mln w ciągu 45 lat, można więc uznać za zgodną z pozostałymi (pełny obraz obecnej sytuacji oraz perspektyw demograficznych Polski prezentuje najnowszy raport Rządowej Rady Ludnościowej w załączeniu*)).

   *

   2. Zmniejszający się przyrost naturalny i wydłużający się przeciętny czas trwania życia w nadchodzącym półwieczu skutkować będą zjawiskiem ˝starzenia się polskiego społeczeństwa˝. Obecnie na jedną osobę w wieku emerytalnym przypada około czterech w wieku produkcyjnym, natomiast w roku 2030 na jednego emeryta przypadać będzie około dwóch osób w wieku produkcyjnym. Na tle pozostałych państw UE Polska jest i nadal będzie krajem relatywnie młodym - w krajach UE obecnie na jednego emeryta przypadają bowiem dwie osoby w wieku produkcyjnym, a za 45 lat na jednego emeryta będzie przypadała jedna taka osoba.

   Pomimo powyższego stwierdzenia starzenie się polskiego społeczeństwa przyniesie ważkie konsekwencje dla systemu zabezpieczenia społecznego, spowoduje konieczność reorganizacji systemu usług społecznych, może wywierać wpływ na strukturę rynku dóbr konsumpcyjnych, natomiast nie będzie miało istotnego wpływu na sytuację na rynku pracy oraz dla potencjału wytwórczego polskiej gospodarki.

   Obecnie wciąż jeszcze wchodzą na rynek pracy liczne roczniki wyżu demograficznego z przełomu lat 70. i 80. Liczba ludności w wieku produkcyjnym będzie zwiększać się do 2010 r., kiedy osiągnie maksimum na poziomie około 27,3 mln osób (obecnie - 26,7 mln). W następnych latach liczebność tej grupy będzie spadać do ok. 22,9 mln w 2030 r. (założenia do Narodowego Planu Rozwoju 2007-2013*)). Ze względu na istniejące obecnie i przewidywane w nadchodzących latach bezrobocie oraz ze względu na wzrost wydajności pracy zmniejszanie się liczby osób w wieku produkcyjnym nie powinno przyczynić się do zmniejszenia potencjału polskiej gospodarki.

   Starzenie się społeczeństwa spowoduje najpoważniejsze konsekwencje dla sytemu zabezpieczenia społecznego, a zwłaszcza dla systemu emerytalnego. Niekorzystne zmiany w strukturze populacji dobrze obrazuje stosunek liczby osób w wieku poprodukcyjnym do liczby osób w wieku produkcyjnym. W 2002 r. na 1000 osób w wieku produkcyjnym przypadały średnio 243 osoby w wieku poprodukcyjnym. W 2050 r. liczba ta w zależności od scenariusza prognozy demograficznej wyniesie 650 w scenariuszu podstawowym, 617 w scenariuszu zakładającym wzrost płodności oraz 697 w scenariuszu zakładającym utrzymywanie się obecnych tendencji demograficznych.

   Zagrożenia dla stabilności systemu ubezpieczeń społecznych zauważane były w Polsce już w latach 90. Stanowiły one przedmiot szerokiej dyskusji społecznej, podczas której analizie poddano różne koncepcje systemu zabezpieczenia dochodów dla ludzi starych, bez narażania na ryzyko niestabilności systemu finansowego państwa. Powszechnymi wnioskami z tej dyskusji były: konieczność zwiększenia stopnia zależności między płacą a przyszłą emeryturą oraz zwiększenie indywidualnej zapobiegliwości aktualnych pracowników. Opracowany nowy system emerytalny określany jako ˝Bezpieczeństwo poprzez różnorodność˝ ma więc charakter mieszany (repartycyjno-kapitałowy). Reformę systemu emerytalnego wprowadzono w 1999 r.

   Na mocy art. 61. i art. 72 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych Zakład Ubezpieczeń Społecznych zobowiązany jest do opracowywania prognoz wpływów i wydatków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Według prognozy długoterminowej (prognoza wpływów i wydatków Funduszu Emerytalnego do 2050 roku, ZUS, 2003. do roku 2030*)) powiększać się będzie ujemne saldo funduszu emerytalnego, co spowoduje wzrost obciążeń finansów publicznych. Ta tendencja spowodowana jest wieloma czynnikami, w tym również zwiększaniem się populacji osób w wieku emerytalnym.

   Jednakże spodziewany w nadchodzących latach rozwój polskiej gospodarki, wzrost zatrudnienia oraz wzrost wydajności pracy częściowo złagodzą obciążenie wynikające ze zobowiązań finansów publicznych wobec osób starszych. Około 2030 r. ujemne saldo funduszu emerytalnego sięgnąć może 54 mld rocznie, co w odniesieniu do prognozowanego poziomu rozwoju gospodarczego będzie stanowiło mniej niż 3% PKB. Po 2030 r. przewidywana jest poprawa sytuacji finansowej funduszu emerytalnego FUS.

   *

   3. Spadek dzietności w Polsce notowany od roku 1984 spowodowany jest przez:

   - przemiany kulturowe - zmianę systemu wartości i aspiracji zwaną ˝drugim przejściem demograficznym˝,

   - złą sytuację mieszkaniową,

   - duże zróżnicowanie dochodów i, co za tym idzie, warunków życia, poszerzającą się sferą ubóstwa.

   Sytuację demograficzną Polski monitoruje systematycznie Rządowa Rada Ludnościowa i corocznie przedkłada raport z tego zakresu Radzie Ministrów i opinii publicznej. Również na podstawie prognoz demograficznych publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny RRL formułuje wnioski dotyczące polityki społeczno-gospodarczej, która powinna przeciwdziałać pogłębianiu się kryzysu demograficznego w Polsce.

   W ostatnich latach rząd prowadził prace zmierzające do sformułowania kompleksowej polityki ludnościowej, w tym m.in.:

   - 14 stycznia 2003 r Rada Ministrów zaaprobowała Raport o sytuacji demograficznej Polski w latach 2000-2001, stwierdzając m. in., że: ˝przebieg procesów demograficznych w Polsce wskazuje na konieczność przyjęcia kompleksowej, zintegrowanej polityki ludnościowej, której realizacja będzie wymagała współdziałania państwa, samorządów i organizacji pozarządowych. Założenia i program działań polityki ludnościowej opracuje Rządowa Rada Ludnościowa wraz z zespołem ekspertów powołanych w tym celu˝;

   - 20 maja 2004 r. został zaprezentowany dokument przygotowany przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych na zlecenie Rządowej Rady Ludnościowej ˝Założenia polityki ludnościowej˝. Dokument ten został wykorzystany przy konstrukcji m.in. takich rządowych dokumentów strategicznych jak Strategia Polityki Społecznej na lata 2007-2013 oraz Narodowy Plan Rozwoju na lata 2007-2013.

   Wśród priorytetów polityki społecznej wyznaczonych na okres 2007-2013 wskazywane są między innymi: poprawa warunków powstawania i funkcjonowania rodzin, wsparcie rodzin w wychowaniu i edukacji dzieci.

   Natomiast w projekcie Narodowego Planu Rozwoju na lata 2007-2013 zapisano kierunki działań mające odniesienie do sytuacji rodzin:

   a) wsparcie rodzin, w tym:

   - tworzenie i rozwijanie rozwiązań służących godzeniu pracy zawodowej z wychowywaniem dzieci, celem poprawy warunków funkcjonowania rodziny,

   - rozwijanie sieci placówek edukacyjnych i kulturalnych dla dzieci i młodzieży,

   - budowanie pozytywnego wizerunku rodziny;

   b) poprawa dostępności mieszkań dla obywateli oraz poprawa jakości zasobu mieszkaniowego;

   c) tworzenie przyjaznego otoczenia prawno-instytucjonalnego dla rozwoju budownictwa mieszkaniowego, w tym:

   - rozwój zasobu dostępnych mieszkań na wynajem realizowanych przez sektor prywatny i ˝non-profit˝,

   - pobudzenie ruchu mieszkaniowego (migracji mieszkaniowej),

   - rewitalizacja zdegradowanych obszarów zurbanizowanych.

   *

   W warunkach społeczno-gospodarczych Polski nie ma jednej prostej metody zwiększenia dzietności. Konieczne jest wprowadzenie zestawu działań, które ograniczałyby ekonomiczne przyczyny zapaści demograficznej (w tym działania służące generalnie zwiększeniu zatrudnienia i podwyższeniu dochodów). Niezbędne jest również rozwijanie systemu usług i świadczeń wspierających rodziców w wypełnianiu ich roli. Wprowadzenie takich rozwiązań nie jest możliwe bez osiągnięcia społecznego i politycznego konsensusu. Konieczne jest więc wprowadzenie do głównego nurtu debaty publicznej problematyki rodziny w taki sposób, aby debata ta przyniosła wypracowanie właściwego modelu wspierania rodziny. Debata publiczna powinna również prowadzić do promowania wartości rodziny oraz tworzyć klimat życzliwości wokół rodzin, zwłaszcza wielodzietnych.

   Z wyrazami szacunku

   P.o. prezesa Rządowego Centrum Studiów Strategicznych

   Lech Nikolski

   Warszawa, dnia 13 maja 2005 r.