Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Edukacji i Nauki - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 165

w sprawie programów profilaktycznych dotyczących przemocy w szkole

   Szanowny Panie Marszałku! Odnosząc się do treści interpelacji złożonej przez Panią Poseł Jadwigę Zakrzewską (SPS-023-165/05) w sprawie programów profilaktycznych dotyczących przeciwdziałania przemocy w szkole, uprzejmie wyjaśniam:

   Problemowe zachowania uczniów, w szczególności zjawiska związane z występującą w środowisku szkolnym agresją i przemocą, są w resorcie edukacji jednym z zadań priorytetowych od kilku lat, stanowiąc przedmiot szczegółowych badań, analiz i poszukiwania rozwiązań systemowych w zakresie ograniczania ich rozmiarów.

   Podstawą wszelkich działań podejmowanych przez szkołę, związanych z edukacją dla bezpieczeństwa i zapobiegania zachowaniom problemowym wśród uczniów, są treści zawarte w podstawie programowej kształcenia ogólnego, a także obligatoryjne wprowadzenie do szkół wszystkich typów szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży.

   Szkoły są zobowiązane do przekazywania uczniom treści zawartych w podstawie programowej kształcenia ogólnego, które mogą w istotny sposób wpłynąć na obniżenie stopnia nasilenia zachowań negatywnych uczniów na terenie szkoły i poza nią. Zadaniem wszystkich szkół jest również opracowanie i realizowanie szkolnego programu profilaktyki, który powinien być spójny z programem wychowawczym szkoły.

   I. Podstawy prawne profilaktyczno-wychowawczej działalności szkoły.

   Rozwiązanie systemowe zostało wprowadzone rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2002 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół (Dz.U. Nr 10, poz. 96). Przepisy cytowanego rozporządzenia wprowadziły do stałych zadań szkoły program profilaktyki problemów dzieci i młodzieży adresowany do całego środowiska szkolnego. Szkoła ma obowiązek okresowego diagnozowania problemów i podejmowania działań profilaktycznych, adekwatnych do występujących na terenie szkoły problemowych zachowań uczniów.

   Przyjęte w ramach szkolnego programu profilaktyki strategie rozwiązywania występujących na terenie szkoły problemów obejmują całą społeczność szkolną: uczniów, nauczycieli i rodziców. Działania te umożliwiają poprawę klimatu społecznego szkoły i stanowią szansę na zredukowanie wielu czynników wyzwalających negatywne zachowania uczniów zarówno w środowisku szkolnym, jak i pozaszkolnym. Wymagają jednak stałego monitoringu w związku ze zmieniającą się każdego roku rzeczywistością szkolną (nowi uczniowie, często również nowe problemy).

   Oprócz cytowanego wyżej rozporządzenia, na podstawie którego wprowadzono obligatoryjnie do szkół wszystkich typów szkolny program profilaktyki, warto wskazać na akty prawne regulujące zasady udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej uczniom, nauczycielom i rodzicom, w których wskazuje się nie tylko na podejmowanie działań profilaktyczno-wychowawczych, ale także na zadania związane z podejmowaniem działań mediacyjnych i interwencyjnych w sytuacjach kryzysowych (rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 stycznia 2003 r. w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach - Dz.U. Nr 11, poz.114).

   Istotne dla rozwiązywania trudnych sytuacji w szkole treści zostały także zawarte w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2003 r. w sprawie szczegółowych form działalności wychowawczej i zapobiegawczej wśród dzieci i młodzieży zagrożonych uzależnieniem (Dz.U. Nr 26, poz. 226).

   Przepisy tego rozporządzenia stanowiły między innymi podstawę do opracowania jednego z modułów Programu Zapobiegania Niedostosowaniu Społecznemu i Przestępczości wśród Dzieci i Młodzieży, przyjętego przez Radę Ministrów 13 stycznia 2004 roku, pn. ˝Procedury postępowania nauczycieli i metody współpracy szkół z policją w sytuacjach zagrożenia dzieci i młodzieży przestępczością, narkomanią, alkoholizmem, prostytucją˝.

   Procedury zostały przesłane za pośrednictwem kuratoriów oświaty do każdej szkoły na terenie kraju w marcu 2004 roku. W dalszej kolejności zorganizowano sześć regionalnych konferencji mających na celu ich wdrożenie i upowszechnienie. Procedury zawierają podstawowe wskazówki, jak należy postępować w sytuacjach szczególnie zagrażających zachowań uczniów na terenie szkoły.

   II. Krajowy bank danych o programach profilaktycznych.

   Informacja o programach profilaktycznych realizowanych w szkołach, uzupełniających działania realizowane w ramach szkolnego programu profilaktyki, dostępna jest na stronie internetowej Centrum Metodycznego Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej (adres: www.cmppp.edu.pl). Bank zawiera aktualnie 32 rekomendowane przez CMPPP programy profilaktyczne. Lista programów jest otwarta, może być nadal uzupełniana o te programy, które uzyskają rekomendację Centrum Metodycznego Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej.

   Programy obejmują wszystkie poziomy profilaktyki. Są wśród nich programy obejmujące wczesną profilaktykę, powszechną edukację, jak również skierowane do grup podwyższonego ryzyka. Przedmiotem zainteresowania autorów i realizatorów programów jest zarówno dziecko, jak i rodzina, w której się ono wychowuje, w związku z tym oparte są w miarę możliwości na pracy z dzieckiem w jego środowisku rodzinnym.

   Do najczęściej realizowanych programów z cytowanej listy programów rekomendowanych przez Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej należą:

   - ˝Spójrz inaczej˝,

   - ˝Nasze spotkania˝,

   - ˝Elementarz - program 7 kroków˝,

   - ˝II Elementarz - program 7 kroków˝,

   - ˝III Elementarz - program 7 kroków˝,

   - ˝Razem˝,

   - ˝Zachowaj trzeźwy umysł˝,

   - ˝Sobą być - dobrze żyć˝,

   - ˝Jestem O.K.˝,

   - ˝Noe˝,

   - ˝Starszy Brat - Starsza Siostra˝,

   - ˝Stop przemocy˝,

   - ˝Tęcza˝,

   - ˝Przyjazny krąg˝,

   - ˝Dzieci ulicy˝ i in.

   Ponadto istnieje duża liczba programów autorskich realizowanych lokalnie w szkole, na terenie gminy czy powiatu.

   III. Diagnoza zjawiska agresji i przemocy w środowisku szkolnym.

   W celu zbadania rozmiarów zjawiska agresji i przemocy w środowisku szkolnym przeprowadzono trzy edycje badań nad tym zjawiskiem w szkołach różnych typów. Badania zostały przeprowadzone przez Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej we współpracy z Uniwersytetem w Eichstedt w Bawarii oraz Instytutem Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego:

   - I edycja w 1997 roku: wyniki przedstawiono w publikacji pod red. prof. K. Ostrowskiej i J. Tatarowicza pt. ˝Agresja i przemoc w szkołach polskich i niemieckich˝. CMPPP, MEN 1998 r.

   - II edycja w 2000 roku: wyniki zamieszczono w monografii prof. J. Surzykiewicza pt. ˝Agresja i przemoc w szkole˝, CMPPP, 2001 rok.

   - III edycja w roku szkolnym 2003/2004: wyniki badań zostały przedstawione w publikacji pt. ˝Zachowania agresywne w szkole. Badania porównawcze 1997-2003˝ K. Ostrowska, J. Surzykiewicz CMPPP, Warszawa 2005.

   Badania III edycji przeprowadzili: prof. Krystyna Ostrowska z Uniwersytetu Warszawskiego oraz prof. Janusz Surzykiewicz z Uniwersytetu im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Były to badania porównawcze, odnoszące się do wyników badań przeprowadzonych w tych samych szkołach i w tym samym obszarze w roku 1997. Miały na celu uzyskanie wiedzy na temat dynamiki zjawiska. W badaniach przeprowadzonych metodą self-report wykorzystano 41 form zachowań, których sprawcą mógł być uczeń, oraz 29 zachowań, których mógł być ofiarą.

   W referowanych wynikach badań wykorzystano zaproponowany przez J. Surzykiewicza podział na 6 kategorii zachowań agresywno-przemocowych:

   - agresję i przemoc fizyczną;

   - agresję i przemoc werbalną;

   - agresję i przemoc psychiczną;

   - agresję i przemoc przeciwko rzeczom;

   - agresję i przemoc z użyciem broni;

   - agresję i przemoc seksualną.

   W badaniach przeprowadzonych w roku 2003 dodano nową kategorię: agresję przeciw nauczycielom i zachowania zakłócające relacje interpersonalne w rodzinie.

   Zachowania najczęściej występujące, w świetle odpowiedzi na pytanie ˝Jak często agresywne zachowania zdarzyły ci się w ciągu ostatnich 12 miesięcy?˝, przedstawiają się następująco:

   - oszukiwanie nauczycieli - 43,6% badanych;

   - utrudnianie prowadzenia lekcji nauczycielom - 40,8% badanych;

   - obrażanie i wymyślanie innym uczniom - 40,3% badanych;

   - bazgranie, pisanie na ścianach, ławkach - 37,5% badanych;

   - umyślne potrącanie innych 32,9% badanych;

   - upijanie się - 30,1% badanych;

   - rozpowszechnianie kłamstw o innych - 28,2% badanych;

   - bicie się z koleżankami i kolegami - 25,3% badanych.

   Uczniowie dopuszczają się także zachowań, które noszą znamiona czynów karalnych. Wprawdzie odsetek takich uczniów nie jest duży, to jednak ujawniane przez media drastyczne wydarzenia z zastosowaniem przemocy w szkole znajdują potwierdzenie zarówno w badaniach z 1997 roku, jak i 2003 roku.

   Do zachowań noszących znamiona naruszania prawa przyznaje się od 1,4% do 2,9% badanych uczniów.

   Charakterystykę nasycenia zachowaniami agresywnymi poszczególnych typów szkół należy rozpocząć od stwierdzenia, iż istnieje niemała przestrzeń uczniowskiego środowiska wolna od agresji i przemocy.

   Analiza liczby zachowań agresywnych charakterystycznych dla danego ucznia pozwoliła wyróżnić w całej badanej grupie 5 podgrup:

   1. Wolna od zachowań agresywnych - dotyczy 19,8% badanych.

   2. Przypadkowych agresorów - dotyczy 22,5% uczniów mających na swoim koncie 1-2 zachowania agresywne.

   3. Okazjonalnych agresorów - dotyczy 24,1% uczniów mających na swoim koncie od 3 do 5 zachowań agresywnych.

   4. Kulturowych agresorów - dotyczy 29,2% uczniów mających na swoim koncie od 6 do 16 zachowań agresywnych.

   5. Nałogowych agresorów - dotyczy 4,4% uczniów mających na swoim koncie od 17 do 41 zachowań agresywnych w ciągu roku.

   Analiza wyników uwzględniająca poszczególne poziomy i typy szkół oraz kategorie zachowań agresywnych uczniów pozwala zauważyć pewne charakterystyczne tendencje i wyraźne zależności istotne statystycznie pomiędzy typem szkoły a zachowaniami agresywnymi uczniów. Najczęściej do różnych form zachowań agresywno-przemocowych przyznają się uczniowie gimnazjów i szkół zawodowych.

   Warto przy tym wyraźnie podkreślić, że uzyskane wyniki badań dotyczyły zachowań, które miały miejsce nie tylko na terenie szkoły. Większość zdarzeń miała miejsce poza szkołą, w czasie pozalekcyjnym.

   IV. Przeciwdziałanie agresji i przemocy w środowisku szkolnym oraz środowiskach rówieśniczych.

   a) Doskonalenie zawodowe nauczycieli w obszarze przeciwdziałania agresji i przemocy w środowisku szkolnym oraz wspomaganie pracowników sprawujących nadzór pedagogiczny.

   W celu wzmocnienia wychowawczej i profilaktycznej roli szkoły ministerstwo systematycznie szkoli pracowników sprawujących nadzór pedagogiczny, dyrektorów szkół oraz pracowników ośrodków doskonalenia nauczycieli. Program szkoleń obejmuje m.in. dostarczanie narzędzi oraz niezbędnych wskazówek dotyczących realizacji, monitorowania i ewaluacji szkolnych programów profilaktyki problemów dzieci i młodzieży w szkołach wszystkich typów na terenie kraju.

   W ramach rozwijania działań sprzyjających przeciwdziałaniu agresji i przemocy w środowisku szkolnym, w tym doskonalenia szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży, zostały wydane i przekazane do kuratoriów oświaty następujące publikacje:

   -,,Szkolny program profilaktyki: istota, konstruowanie, ewaluacja - poradnik metodyczny˝ (Z. Gaś, MENiS 2003),

   - ˝Badanie zapotrzebowania na profilaktykę w szkole˝- pakiet narzędzi badawczych (Z. Gaś, MENiS 2004),

   - ˝Agresja i przemoc w szkolnych działaniach profilaktycznych. Poradnik metodyczny dla nauczycieli˝ (MENiS 2005).

   Również obszernie ujęto tę problematykę w wydanych przez Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli materiałach ˝Rozwiązywanie konfliktów w szkole˝. Materiały przekazano nie tylko uczestnikom zorganizowanej w MENiS w dniach 2-4 czerwca 2005 r. ogólnopolskiej konferencji poświęconej tej problematyce, ale także przekazano je do kuratoriów oświaty. Na bazie doświadczeń ogólnopolskiej konferencji szkoleniowej dla wizytatorów i nauczycieli metodyków z ośrodków doskonalenia nauczycieli w dniach od 25 do 27 listopada br. odbyła się poświęcona również tej problematyce konferencja regionalna zorganizowana przez Centrum Doradztwa i Doskonalenia Nauczycieli w Szczecinie.

   Ponadto należy podkreślić, że wyniki badań nad agresją i przemocą w środowisku szkolnym były podstawą przygotowania programów szkoleniowych dla nauczycieli, których celem jest zwiększenie ich kompetencji wychowawczych oraz wyeliminowanie lub ograniczenie zachowań agresywnych uczniów.

   Z dotychczas zrealizowanych do najważniejszych należały szkolenia dotyczące następujących obszarów tematycznych:

   - ˝Diagnozowanie problemów dzieci i młodzieży jako punkt wyjścia do budowania szkolnego programu profilaktyki˝,

   - ˝Konstruowanie, wdrażanie i ewaluacja szkolnego programu profilaktyki˝,

   - ˝Przeciwdziałanie agresji i przemocy w szkole˝,

   - ˝Sposoby radzenia sobie z trudnymi zachowaniami uczniów w szkole i reagowania na nieposłuszeństwo, odmowę uczęszczania do szkoły i inne zachowania destrukcyjne˝,

   - ˝Udane spotkania z rodzicami w szkole - jak budować partnerską relację i zachęcać rodziców do współpracy˝,

   - ˝Negocjacje i mediacje jako skuteczne sposoby konstruktywnego rozwiązywania konfliktów w klasie i w szkole oraz w pracy z rodzicami˝,

   - ˝Metody pracy z dziećmi i młodzieżą mającymi trudności w funkcjonowaniu społecznym˝,

   - ˝Rodzice, nauczyciele, uczniowie - partnerzy w procesie wychowania w szkole˝,

   - ˝Szkoła bez agresji˝,

   - ˝Poradnictwo, preorientacja zawodowa oraz doradztwo w szkole gimnazjalnej˝,

   - ˝Rola nauczycieli i rodziców w procesie wychowawczym i profilaktyce˝,

   - ˝Ochrona zdrowia dzieci i młodzieży jako podstawowe zadania profilaktyki˝,

   - ˝Samodzielność ucznia w aspekcie rozwiązywania różnorodnych problemów życiowych˝.

   b) Współpraca z innymi podmiotami w zakresie zapobiegania problemowym zachowaniom uczniów, w tym przeciwdziałanie agresji i przemocy w środowisku szkolnym oraz środowiskach rówieśniczych.

   Przeciwdziałanie agresji i przemocy w środowisku szkolnym ma znaczenie priorytetowe we wszystkich działaniach realizowanych przez resort edukacji zarówno w zakresie doskonalenia szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży (obowiązującego w szkołach wszystkich typów od 1 września 2002 roku), jak i rozwijania działań profilaktyczno-wychowawczych w środowiskach otwartych, podejmowanych w szczególności w ramach Programu Zapobiegania Niedostosowaniu Społecznemu i Przestępczości wśród Dzieci i Młodzieży, przyjętego przez Radę Ministrów 13 stycznia 2004 roku.

   Umiejętność zapobiegania agresji i przemocy w środowisku rówieśniczym stanowi istotny element wszystkich programów szkoleniowych realizowanych w ramach tego Programu, a adresowanych nie tylko do nauczycieli, ale także do przedstawicieli innych jednostek działających w środowiskach lokalnych.

   Wśród najważniejszych, realizowanych w roku 2004 i 2005, finansowanych przez resort edukacji zadań wymienić należy:

   - szkolenia interdyscyplinarnych zespołów zaangażowanych w działania profilaktyczno-wychowawcze w środowiskach lokalnych, realizowane przez jednostkę podległą Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej;

   - szkolenia liderów młodzieżowych w ramach programu: ˝Wychowawca podwórkowy˝, realizowanego we współpracy z Krajowym Komitetem Wychowania Resocjalizującego oraz w ramach programu ˝Młodzi przeciw patologiom społecznym˝, realizowanego we współpracy z Wyższą Szkołą Pedagogiki Resocjalizacyjnej PEDAGOGIUM;

   - szkolenia obejmujące uczniów, nauczycieli i rodziców pn. ˝Mediacja jako metoda komunikacji i rozwiązywania konfliktów bez przemocy˝, realizowane we współpracy z Polskim Centrum Mediacji;

   - upowszechnianie metody Trening Zastępowania Agresji Arnolda Goldsteina w szkołach i placówkach, w tym w szczególności w placówkach resocjalizacyjnych, we współpracy z CMPPP i organizacjami pozarządowymi (m.in. Fundacją Katolicki Ruch Antynarkotyczny KARAN);

   - realizację programu pn. ˝Szansa w aktywności˝ przez Stowarzyszenie Ruch Pomocy Psychologicznej w Nisku, adresowanego do nauczycieli i uczniów klas gimnazjalnych i licealnych, mającego na celu wyłonienie liderów młodzieżowych zaangażowanych w działania pomocowe w odniesieniu do rówieśników;

   - realizację programu szkoleniowego dla dzieci i młodzieży w zakresie podnoszenia umiejętności prospołecznych w celu niwelowania agresji w szkole i na ulicy przez Fundację KARAN. Realizacji programu towarzyszyło hasło: ˝Walcz z agresją. Zacznij od siebie˝.

   - organizację we współpracy z Fundacją KARAN międzynarodowych konferencji ˝Stop Przemocy˝. III Międzynarodowa konferencja ˝Stop przemocy w rodzinie, szkole i na ulicy została zorganizowana w Warszawie w dniach 25-27 września 2005 roku.

   Istotne dla uzyskania jak najskuteczniejszych efektów podejmowanych działań jest włączenie się w realizację zadań z tego obszaru różnych podmiotów: administracji rządowej i samorządowej, szkół i placówek oświatowych, partnerów społecznych, pracodawców, organizacji pozarządowych, a także kościołów i związków wyznaniowych.

   W związku z powyższym warto podkreślić, że realizowane przez resort edukacji w roku 2004 i w roku 2005 oraz zaplanowane na lata następne szkolenia interdyscyplinarnych zespołów działających w środowiskach lokalnych uznaje się za jedno z najważniejszych zadań resortu, ukierunkowanych na zmniejszanie rozmiarów zjawiska agresji, przemocy, niedostosowania społecznego i przestępczości wśród dzieci i młodzieży.

   Podsumowując, należy podkreślić, że w przypadku konstruowania programów naprawczych związanych z przeciwdziałaniem zachowaniom problemowym dzieci i młodzieży bardzo ważne jest stałe diagnozowanie skali zagrożeń w danym środowisku lokalnym oraz monitorowanie i ewaluacja stosowanych strategii, mających na celu znaczne obniżenie skali zjawiska agresji, przemocy i niedostosowania społecznego, ale również możliwość weryfikowania i modyfikowania stosowanych rozwiązań dla osiągnięcia jak najwyższej ich skuteczności, a szkoła nie jest jedyną instytucją odpowiedzialną za osiągnięcie sukcesu w tym zakresie.

   Określone zadania mają także inne podmioty: pomoc społeczna - niwelowanie lub ograniczanie negatywnych skutków transformacji dla dzieci i młodzieży oraz przeciwdziałanie marginalizacji i wykluczeniu, zaburzeniom poczucia bezpieczeństwa socjalnego, policja - przeciwdziałanie patologiom w środowiskach otwartych, służba zdrowia - profilaktyka zdrowotna i redukcja szkód w zakresie uzależnień, sprawiedliwość - system skutecznych kar, uwzględniający wychowanie resocjalizacyjne młodocianych przestępców, samorządy terytorialne - realizację alternatywnych programów w osiedlach czy gminach, stwarzających młodzieży możliwość zaangażowania się w satysfakcjonującą działalność. Wypadkowa działań wszystkich uczestniczących podmiotów decyduje o skuteczności systemu przeciwdziałania i zapobiegania zjawiskom patologii społecznej.

   Zapewniam Pana Marszałka oraz Panią Poseł, że opisane problemy i zjawiska są przedmiotem szczególnej uwagi resortu edukacji, stąd podejmowane działania zaradcze, wspierające, diagnostyczne i kontrolne.

   Z wyrazami szacunku

   Sekretarz stanu

   Jarosław Zieliński

   Warszawa, dnia 15 grudnia 2005 r.