Odpowiedź ministra sprawiedliwości - z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 339

w sprawie wyłączenia Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z Instytutu Pamięci Narodowej

   W odpowiedzi na interpelację Posła na Sejm RP Romana Czepe z dnia 16.12.2005 r., skierowaną do Prezesa Rady Ministrów, ˝w sprawie wyłączenia Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z Instytutu Pamięci Narodowej˝, uprzejmie informuję, ustosunkowując się do pytań Pana posła, że w wykonaniu ustawowego obowiązku Prezes IPN przedstawia Sejmowi i Senatowi RP roczne sprawozdania z działalności, które obejmują również działalność pionu śledczego, tj. Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

   Od chwili powstania IPN, tj. od 1.07.2000 r., Sejm przyjął dwa roczne sprawozdania Prezesa IPN, trzy kolejne będą przedmiotem posiedzenia Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka w marcu tego roku. Minister Sprawiedliwości Prokurator Generalny otrzymuje natomiast przekazywane mu przez Dyrektora Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu sprawozdanie z działalności za każdy kolejny roczny okres oraz dodatkowo rozszerzoną informację o śledztwach o szczególnym ciężarze gatunkowym i budzących szczególne zainteresowanie opinii publicznej, a prowadzonych przez Główną Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, np. w sprawie Zbrodni Katyńskiej, w sprawie sprawstwa kierowniczego zabójstwa ks. Jerzego Popiełuszki, w sprawie Salomona Morela i Heleny Wolińskiej-Brus itp.

   Także z własnej inicjatywy Minister Sprawiedliwości Prokurator Generalny żąda informacji o śledztwach należących do tej kategorii.

   Natomiast Rada Ministrów in gremio nie dokonała własnej oceny działalności IPN i jego struktury organizacyjnej, na której działalność ta - w tym śledcza - się opiera.

   Obecnie prokuratorzy wszystkich jedenastu Oddziałowych Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, prowadzą łącznie 1300 śledztw, w tym 848 w sprawach zbrodni komunistycznych, 384 w sprawach zbrodni nazistowskich oraz 68 w sprawach innych zbrodni wojennych i przeciwko ludzkości. W okresie pięciu lat i sześciu miesięcy działalności pionu śledczego IPN (od 01.07.2000 do 31.12.2005) skierowano do sądów 105 aktów oskarżenia przeciwko 125 oskarżonym.

   Wiele czaso- i pracochłonnych śledztw nie kończy się aktami oskarżenia z powodu śmierci sprawców, której stwierdzenie w toku postępowania nie może jednak stanowić samoistnej podstawy umorzenia postępowania, gdyż ustawa o IPN jako cel tej kategorii śledztw wskazuje wszechstronne wyjaśnienie okoliczności popełnionych zbrodni oraz ustalenie wszystkich osób pokrzywdzonych.

   Przykładem takiego postępowania może być śledztwo w sprawie zbrodniczych deportacji przez niemieckich okupantów w 1940 roku około 20 tysięcy Polaków z ziemi żywieckiej, w toku którego zebrano relacje od 635 świadków pokrzywdzonych, którzy szczegółowo przedstawili przebieg deportacji i swe losy. Racją dla wszczęcia tego śledztwa było zwrócenie się przez środowisko ofiar deportacji o jego przeprowadzenie, zaś wiek i stan zdrowia świadków obligował prokuratorów IPN do szczególnego nakładu starań, by czynności prokuratorskie zaowocowały zgromadzeniem doniosłej historycznie dokumentacji tej zbrodni.

   Praktyka prokuratorska potwierdza słuszność dotychczasowych rozwiązań organizacyjnych przyjętych w ustawie o IPN - KŚZpNP z 18 grudnia 1999 r.

   Warunkiem koniecznym prowadzenia wszystkich śledztw w sprawie zbrodni komunistycznych popełnionych przez funkcjonariuszy UBP i SB jest korzystanie przez prokuratorów pionu śledczego IPN z dokumentów zgromadzonych przez pion archiwalny, tj. Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów. W toku śledztw w sprawach znęcania się psychicznego i fizycznego przez funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa komunistycznego państwa nad bezprawnie aresztowanymi sporządzane są tablice z fotografiami tych funkcjonariuszy z okresu służby, pochodzącymi z ich akt osobowych, które okazywane są następnie pokrzywdzonym w celu ich rozpoznania. Badane są również akta prowadzonych przez nich śledztw oraz inne dokumenty zgromadzone przez pion archiwalny IPN.

   Założeniem, na którym oparta została wspomniana ustawa, było utworzenie w jednej strukturze organizacyjnej pionu archiwalnego i prokuratorskiego, po to aby ułatwić dostęp do akt potrzebnych do prowadzonych śledztw i przyspieszyć przez to tok czynności śledczych w sprawach zbrodni komunistycznych. Założenie to wynikało z oceny przyczyn trudności, które napotykała Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, upoważniona i zobowiązana od połowy 1991 r. do ścigania zbrodni zarówno nazistowskich, jak i stalinowskich, tj. popełnionych do końca 1956 r. Trudności te wynikały z rozproszenia akt, koniecznych dla prowadzenia śledztw przeciwko b. funkcjonariuszom UB, które pozostawały w dyspozycji różnych jednostek organizacyjnych. Przyjęto zatem, że konieczne jest utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej, który zgromadzi wszystkie archiwalia potrzebne do skutecznego ścigania sprawców zbrodni komunistycznych, tj. popełnionych do końca 1989 r. IPN zakończył gromadzenie tych akt (zajmujących obecnie łącznie 83 km półek w archiwach) oraz wypracował zasady korzystania z nich na potrzeby prowadzonych śledztw.

   Odpowiedź na pytanie zatem, ˝czy planowane jest wyłączenie z IPN pionu śledczego˝, wymaga rozważenia możliwych następstw takiego rozwiązania, które powodowałoby konieczność zwracania się przez prokuratorów prokuratury powszechnej (którymi staliby się prokuratorzy IPN) do odrębnej od prokuratury jednostki organizacyjnej, która zgromadziła akta konieczne do prowadzenia śledztw w sprawach zbrodni komunistycznych, tj. Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN. Nie można wykluczyć, że takie rozwiązanie organizacyjne mogłoby stać się jedną z przyczyn wydłużania czasu prowadzonych postępowań.

   Również wskazana w interpelacji ˝możliwość zlecenia (także ustawowego) nowych zadań, np. w zakresie spraw lustracyjnych˝ zdaje się przemawiać za pozostawieniem Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w strukturze organizacyjnej IPN, a to z tego względu, że do wszystkich czynności w tym zakresie, konieczny byłby dostęp do archiwów zgromadzonych w IPN.

   Prowadzenie zaś lustracji przez podmiot usytuowany poza IPN, tak jak ma to miejsce obecnie w działalności Rzecznika Interesu Publicznego, wymaga każdorazowo zwracania się w sytuacji badania prawdziwości oświadczeń lustracyjnych do IPN o przeprowadzanie stosownych kwerend archiwalnych oraz przekazywania odnalezionych dokumentów Rzecznikowi. Takie rozwiązanie - jak wynika to z wcześniejszych doświadczeń Rzecznika Interesu Publicznego - wydłuża w czasie postępowanie lustracyjne.

   Trafnie w interpelacji podniesiono konieczność zagwarantowania Ministrowi Sprawiedliwości Prokuratorowi Generalnemu pełnego podporządkowania działalności pionu śledczego IPN. Wskazano przy tym na możliwość wpływania przez Prezesa i Kolegium IPN, a także Dyrektorów Oddziałów na bieg prowadzonych postępowań przez prokuratorów IPN.

   Jakkolwiek wypadki skonkretyzowania się takiego niebezpieczeństwa nie zostały odnotowane, to jednakże możliwe jest zagwarantowanie w drodze stosownej nowelizacji ustawy o IPN niemożności jakiegokolwiek podejmowania prób wpływania przez inne podmioty na działalność śledczą IPN.

   Ponieważ przygotowywany jest obecnie projekt nowelizacji ustawy o IPN, stąd w dyskusji nad nim i proponowanymi przy tej okazji szczegółowymi rozwiązaniami możliwe będzie uwzględnienie uwag i opinii zawartych w tej interpelacji.

   Można rozważać wyłączenie pionu śledczego ze struktury organizacyjnej IPN, jednak na ten moment nie wydaje się to rozwiązanie optymalne.

   Wśród 105 aktów oskarżenia skierowanych przez prokuratorów IPN do sądów zdecydowana większość dotyczy b. funkcjonariuszy UB i SB, którzy stosowali przestępcze metody śledcze, torturując pozbawione wolności ofiary, a które to zbrodnie ulegną przedawnieniu w 2010 r. Po tej dacie ulegnie zatem zmniejszeniu liczba śledztw, których prowadzenie rokować będzie zakończenie ich aktami oskarżenia. Ze względu na upływ czasu liczony od zakończenia II wojny światowej zmniejszy się również liczba śledztw w sprawach zbrodni nazistowskich, w których przesłuchiwani byli by naoczni świadkowie zdarzeń. W przyszłości uzasadnione stanie się też przez to zmniejszenie liczby prokuratorów powołanych do ścigania zbrodni komunistycznych oraz nazistowskich (obecnie w pionie śledczym IPN zatrudnionych jest 99 prokuratorów), co uzasadniać będzie wówczas ewentualnie przeniesienie zredukowanej kadrowo Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu do struktury organizacyjnej prokuratury powszechnej.

   Komisja ta kontynuowałaby ściganie zbrodni komunistycznych polegających na dokonywaniu zabójstw oraz nieulegających przedawnieniu zbrodni ludobójstwa, wojennych i przeciwko ludzkości. Podkreślenia przy tym wymaga okoliczność, że tworząc taką jednostkę organizacyjną w strukturach prokuratury powszechnej, należałoby jednocześnie rozważyć udzielenie jej ustawowej legitymacji do ścigania zbrodni tej kategorii popełnianych współcześnie. Obecnie bowiem w strukturze organizacyjnej prokuratury nie istnieje wyspecjalizowany zespół prokuratorów, którego zadaniem byłoby ściganie współcześnie popełnianych zbrodni ludobójstwa, wojennych i przeciwko ludzkości.

   Minister

   Zbigniew Ziobro

   Warszawa, dnia 20 stycznia 2006 r.