Odpowiedź ministra gospodarki

na interpelację nr 378

w sprawie poziomu wydatków na badania i rozwój finansowane z budżetu państwa

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją Pana Posła Jana Wyrowińskiego w sprawie poziomu wydatków na badania i rozwój finansowanych z budżetu państwa - przekazaną przy piśmie Pana Marszałka z dnia 28 grudnia 2005 r. - znak: SPS-023-378/05 - informuję co następuje.

   Intencją Rządu jest dążenie do znaczącego i systematycznego zwiększania nakładów budżetowych na naukę, w szczególności w zakresie osiągnięcia celu Strategii Lizbońskiej, tj. 3% PKB wydatków na B+R. Jest to zgodne z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 8 października 2004 r. o zasadach finansowania nauki (Dz. U. Nr 238, poz. 2390 z późn. zm.), który stanowi, iż ˝wydatki na naukę, finansowane przez Ministra, ustala się w ustawie budżetowej w wysokości zapewniającej dojście Polski do poziomu wydatków wynikających ze Strategii Lizbońskiej˝. Ponadto zwiększenie nakładów na B+R jest jednym z głównych założeń dokumentów programowych, tj.: Strategii zwiększania nakładów na B+R w celu realizacji założeń Strategii Lizbońskiej (przyjętej przez Radę Ministrów 30 marca 2004 r.) oraz Strategii rozwoju nauki w Polsce do 2013 roku oraz perspektywicznej prognozy do roku 2020, przyjętej przez RM w dniu 29 czerwca 2005 r.

   Po raz pierwszy od 1991 r., od kiedy odnotowuje się malejący udział nakładów budżetowych na naukę, który w 2005 r. osiągnął jedną z najniższych dotąd wartości, tj. 0,313% PKB, w programie rządu przewiduje się podwojenie nakładów na naukę z obecnych 3 mld zł do ok. 6 mld zł w ciągu 4 lat. Na rok 2006 planuje się, że wielkość wydatków dla działu 730 - Nauka, będzie stanowiła 0,343% PKB, co w ujęciu nominalnym stanowi wzrost w stosunku do roku 2005 r. o 15,54%, zaś w ujęciu realnym o 13,84%, przy uwzględnieniu inflacji średniorocznej 101,5% planowanej na rok 2006.

   Jednakże należy wyraźnie podkreślić, iż realizacja zamierzeń w zakresie zwiększania nakładów na B+R będzie ostatecznie zależała od decyzji parlamentu przyjmującego projekt budżetu na następne lata.

   Kolejną szansą na realne zwiększenie wydatków na B+R w Polsce (oczekiwany efekt dźwigni) stanowią środki dostępne na naukę w ramach funduszy strukturalnych UE. W ramach SPO WKP 2004-2006 - na działania 1.4 Wzmocnienie współpracy między sferą badawczo-rozwojową a gospodarką oraz 1.5 Rozwój systemu dostępu przedsiębiorców do informacji i usług publicznych on-line - dostępnych jest ogółem 348,9 mln euro, w tym wkład z UE - 216 mln euro. Ponadto projektowany na nową perspektywę finansową UE 2007-2013 Program Operacyjny w obszarze budowy gospodarki opartej na wiedzy, wzrostu konkurencyjności i innowacyjności przewiduje środki unijne na priorytety z zakresu rozwoju nauki i nowoczesnych technologii.

   Duże znaczenie dla wzrostu nakładów na B+R, w szczególności dla pobudzenia udziału środków pozabudżetowych w finansowaniu badań, jest zmiana systemu finansowania nauki ustawą z dnia 8 października 2004 r. o zasadach finansowania nauki (obowiązującą od 5 lutego 2005 r.). Ustawa ta wprowadza narzędzia, które mają na celu wzmocnienie konsolidacji sektora B+R oraz jakości potencjału naukowo-badawczego odpowiadającego potrzebom gospodarczym kraju, oraz europejskim i światowym standardom. Wprowadza ona rozwiązania organizacyjno-prawne zwiększające nacisk na prowadzenie badań naukowych ukierunkowanych na wykorzystanie w gospodarce, a tym samym zwiększenie ich znaczenia dla dobrobytu społeczeństwa.

   Do najważniejszych instrumentów prawnych tej ustawy, ukierunkowanych na rozwój badań naukowych lub prac rozwojowych o dużym potencjalnym znaczeniu dla gospodarki, należą:

   - Krajowy Program Ramowy (ustanowiony przez Ministra Nauki i Informatyzacji we wrześniu 2005 r.), który:

   a) stanowi podstawę ogłaszania przez ministra właściwego ds. nauki konkursów na realizację kilkudziesięciu zintegrowanych, multidyscyplinarnych projektów badawczych zamawianych rocznie,

   b) wyznacza dziewięć obszarów badawczych o zasadniczym znaczeniu dla rozwoju społecznego i gospodarczego kraju, w ramach których określono priorytetowe kierunki badań, najważniejsze z punktu widzenia przyspieszania procesów rozwojowych;

   - finansowanie projektów rozwojowych, mających na celu wykonanie zadania badawczego, którego planowanym wynikiem jest opracowanie produktu lub technologii, stanowiącego podstawę do zastosowań praktycznych, zwłaszcza w sektorze MSP;

   - finansowanie projektów celowych - przedsięwzięcia technicznego, technologicznego lub organizacyjnego stanowiącego podstawę do zastosowań praktycznych w gospodarce, zwłaszcza w sektorze MSP, obejmującego badania stosowane, prace rozwojowe, badania przemysłowe oraz badania przedkonkurencyjne;

   - finansowanie programów lub przedsięwzięć określanych przez ministra właściwego ds. nauki obejmuje działania dotyczące m. in:

   a) wspomagania restrukturyzacji jednostek naukowych, przeprowadzanej przez organy administracji rządowej sprawujące nadzór nad tymi jednostkami lub przez Prezesa Polskiej Akademii Nauk,

   b) rozwoju jednostek organizacyjnych działających na rzecz współpracy między nauką i gospodarką;

   - nowe zasady oceny parametrycznej jednostek naukowych - obejmujące wyniki działalności naukowej oraz zastosowania praktyczne wykonanych badań naukowych i prac rozwojowych.

   W odniesieniu do systemu zachęt dla przedsiębiorców inwestujących w badania i rozwój można przyjąć, że do 2005 r. polityka innowacyjna w Polsce oraz stosowane rozwiązania systemowe (w tym instrumenty podatkowe) nie stwarzały dla przedsiębiorców znaczących zachęt w tym zakresie. Wprawdzie w poprzednich latach przez krótki okres funkcjonowały zachęty w postaci ulg podatkowych, zostały one jednak wycofane, przez co wydaje się, że obserwowane w późniejszym okresie obniżenie nakładów na B+R w przemyśle może wiązać się z tą decyzją.

   Najnowszym elementem systemu zachęt w tym zakresie dla przedsiębiorców jest ustawa o niektórych formach wspierania działalności innowacyjnej (Dz.U. 2005 r., Nr 179, poz. 1484). Została ona oparta na następujących założeniach:

   - podstawowym źródłem finansowania działalności innowacyjnej są środki przedsiębiorstw, a instrumenty podatkowe powinny stwarzać im zachęty do ponoszenia na ten cel wydatków,

   - sami przedsiębiorcy wiedzą najlepiej, jakie, kiedy i na co mają ponieść wydatki oraz mogą ocenić, jakie działania innowacyjne dają największe szanse na odniesienie sukcesu gospodarczego,

   - dotychczasowy sposób zorganizowania sfery badawczo-rozwojowej, która w zdecydowanej większości składa się z państwowych podmiotów, nie jest w dostatecznym stopniu dostosowany do wymagań współczesnej gospodarki.

   Podstawowe instrumenty przewidziane ustawą obejmują:

   - nowy instrument finansowy w postaci kredytu technologicznego,

   - nadawanie przedsiębiorcom statusu centrów badawczo-rozwojowych,

   - zmiany w prawie podatkowym,

   - rozszerzenie zadań Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości.

   Inną grupą instrumentów (oprócz podatkowych) służących wspieraniu innowacyjności są granty (dotacje). W odróżnieniu od instrumentów podatkowych system grantów koncentruje się na priorytetach określanych przez władze publiczne.

   W Polsce system grantów (dotacji) na wspieranie innowacyjności przedsiębiorców stosowany jest już od dawna w formie systemu tzw. projektów celowych. Wprowadzony on został praktycznie bezpośrednio po dokonaniu zmian ustrojowych ustawą z dnia 12 stycznia 1991 r. o Komitecie Badań Naukowych (Dz. U. z 2001 r. Nr 33, poz. 389) i jest kontynuowany na gruncie nowej ustawy o zasadach finansowania nauki. Istotą tego systemu jest możliwość uzyskania przez przedsiębiorców realizujących przedsięwzięcie techniczne, technologiczne lub organizacyjne, obejmujące część badawczą i wdrożeniową, znacznego dofinansowania (do 70%) nakładów na badania ze środków finansowych ustalanych w budżecie państwa na naukę. Roczny budżet tego strumienia finansowania wynosi ok. 6 - 8% ogółu nakładów na naukę. Rocznie zawieranych jest kilkaset umów z przedsiębiorstwami na realizację projektów celowych. Najczęściej wykonawcami zadań badawczych tych projektów są jednostki naukowe. W ostatnich latach obserwuje się systematyczny wzrost udziału przedsiębiorstw samodzielnie wykonujących zadania badawcze. Są to najczęściej przedsiębiorstwa, które dostrzegając korzyści z realizacji wcześniejszych projektów celowych, stworzyły u siebie odpowiednie zaplecze badawcze, naukowe i aparaturowe.

   Realizacja projektów celowych przynosi znaczne efekty gospodarcze i społeczne. Przykładowo, realizacja projektów celowych rozliczonych w 2003 r. - przy nakładach ogółem rzędu 608 mln zł (w tym 113 mln zł dofinansowania zadań badawczych) - przyniosła w I roku po rozliczeniu dodatkową sprzedaż o wartości prawie 840 mln zł i oszczędności na ok. 63, 5 mln zł oraz wygenerowała 342 nowe miejsca pracy. Ponadto zleceniodawcy tych projektów zadeklarowali osiągnięcie w kolejnym roku dodatkowej sprzedaży o wartości ok. 970 mln zł oraz oszczędności ok. 66 mln zł.

   System projektów celowych jest systematycznie rozwijany i doskonalony. We wrześniu 2001 r. były Komitet Badań Naukowych zawarł z Federacją Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych umowę, której przedmiotem było organizowanie i finansowanie w latach 2001-2003 konkursów o dofinansowanie projektów celowych w określonych dziedzinach zastosowań praktycznych dla małych i średnich przedsiębiorstw. Planowana wysokość dotacji na ten cel wynosiła 10 mln zł. W związku z dużym zainteresowaniem przedsiębiorców ˝Programem projektów celowych FSNT-NOT˝ rozszerzono go na lata 2003 - 2005 oraz zwiększono wysokość dotacji do 70 mln zł. W ramach Programu zorganizowano cztery konkursy, na które wpłynęło ponad 600 wniosków. W maju 2005 r. Minister Nauki i Informatyzacji zawarł kolejną umowę z Naczelną Organizacją Techniczną - Federacją Stowarzyszeń Technicznych na realizację ˝Programu FSNT-NOT projektów celowych dla małych i średnich przedsiębiorstw - na lata 2005 - 2007˝. Dotacja celowa przeznaczona na realizację tego zadania wynosi 70 mln zł.

   W chwili obecnej, z uwagi na krótki okres obowiązywania ustawy o niektórych formach wspierania działalności innowacyjnej (tj. od 20 października 2005 r.) oraz ustawy o zasadach finansowania nauki (tj. od 5 lutego 2005 r.), trudno jest ocenić skuteczność nowych rozwiązań organizacyjno-prawnych, zaprojektowanych w celu zwiększenia udziału badań naukowych o charakterze aplikacyjnym w finansowaniu nauki oraz pobudzenia przedsiębiorstw do inwestowania w badania i rozwój.

   Finansowanie B+R odbywa się obecnie według nowych procedur, w szczególności z uwzględnieniem kryterium poziomu naukowego tych prac, praktycznej użyteczności ich wyników, a także możliwości współfinansowania przewidzianych do realizacji prac lub zadań z innych źródeł niż środki finansowe na naukę. Przewiduje się, że nowe rozwiązania znacząco zwiększą ofertę badawczą sektora nauki dla przedsiębiorstw, szczególnie MŚP (projekty badawcze rozwojowe, mające na celu wykonanie zadań badawczych ukierunkowanych na zastosowanie w praktyce), a także zacieśnią współpracę sektora B+R z przemysłem (programy i przedsięwzięcia ministra).

   Natomiast w zakresie wzmocnienia współpracy sektora B+R z przemysłem minister może korzystać z narzędzia, jakim jest ustanawianie programów i przedsięwzięć w poszczególnych obszarach aktywności naukowo-badawczej. W chwili obecnej w fazie opracowania jest program w zakresie dofinansowania działań brokera wynalazków, mający na celu wspieranie transferu i komercjalizacji wiedzy. Ponadto w fazie doprecyzowania od strony koncepcyjnej są pomysły stworzenia programów w zakresie dofinansowania innowacyjnych start-ups i seed up, venture capital inwestujących w innowacyjne przedsięwzięcia we wczesnej fazie rozwoju, organizacji pośredniczących między B+R a gospodarką, a także mobilności międzysektorowej.

   Charakter grantu (dotacji) mają również instrumenty wspierania innowacyjności, proponowane w sektorowych programach operacyjnych NPR 2004-2006. Jednak z uwagi na ograniczoną wielkość środków oraz dość skomplikowaną procedurę ubiegać się może o nie stosunkowo ograniczona liczba przedsiębiorców.

   Przewiduje się ocenę skuteczności ww. wymienionych regulacji prawnych, a w przypadku programów operacyjnych ocena ich skuteczności dokonywana jest systemowo poprzez obligatoryjne i sformalizowane mechanizmy określone w samych programach.

   Obecnie nie trwają prace o charakterze legislacyjnym nad wprowadzaniem nowych instrumentów o charakterze legislacyjnym, wspierających działalność innowacyjną. Działania skoncentrowane zostaną natomiast na skutecznym wdrożeniu, a następnie wykorzystaniu możliwości stworzonych przez nowe instrumenty, o których była mowa wyżej.

   Nie oznacza to jednak zaniechania prac koncepcyjnych w tym zakresie. Dlatego też ostatnio Ministerstwo Gospodarki zwróciło się do swoich partnerów społecznych ze środowisk przedsiębiorców i naukowców o przekazywanie propozycji dalszych usprawnień sprzyjających intensyfikacji wprowadzania innowacji do gospodarki.

   Z poważaniem

   Minister

   Piotr Grzegorz Woźniak

   Warszawa, dnia 12 stycznia 2006 r.