Odpowiedź ministra obrony narodowej

na interpelację nr 1191

w sprawie funkcjonowania subkultur młodzieżowych i tzw. fali w Siłach Zbrojnych RP

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na interpelację Panów Posłów Mirosława Pawlaka i Zbigniewa Sosnowskiego w sprawie funkcjonowania subkultur młodzieżowych i tzw. fali w Siłach Zbrojnych RP (SPS-023-1191/06), uprzejmie proszę o przyjęcie następujących wyjaśnień.

   Na wstępie chciałbym poinformować, iż Kierownictwo Ministerstwa Obrony Narodowej przywiązuje ogromną wagę do poruszonego przez Panów Posłów problemu. Jest to obszar szczególnej troski i zainteresowania ze strony dowódców poszczególnych szczebli dowodzenia, osób funkcyjnych, a także organów przedstawicielskich żołnierzy i wyspecjalizowanych instytucji.

   W Siłach Zbrojnych RP stworzono mechanizmy pozwalające na ujawnienie przypadków naruszeń dyscypliny w tym obszarze (np. anonimowe badania ankietowe wśród żołnierzy zasadniczej służby wojskowej, sondaże prowadzone cyklicznie przez Wojskowe Biuro Badań Socjologicznych, funkcjonowanie Wojskowego Telefonu Zaufania i Internetowej Skrzynki Zaufania itp.). Ocena stanu stosunków społecznych w jednostkach wojskowych jest stałym punktem prowadzonych regularnie analiz i ocen dyscypliny, w tym dokonywanych na szczeblu Kierownictwa MON.

   W zakresie skali negatywnych zjawisk w obszarze stosunków społecznych w wojsku - dane, którymi dysponuje resort obrony narodowej, nie potwierdzają tezy, iż ostatnimi czasy subkultura w Siłach Zbrojnych RP przybiera na sile. Dokonywane analizy wskazują na systematyczne ograniczenie tego rodzaju zdarzeń na przestrzeni ostatnich kilku lat. Według ustaleń Naczelnej Prokuratury Wojskowej w 2005 r. odnotowano 195 przestępstw wojskowych sprawców przestępstw przeciwko zasadom postępowania z podwładnymi, młodszymi stopniem lub o krótszym stażu służby wojskowej, co oznacza - w stosunku do 2004 r. (245 sprawców tego rodzaju przestępstw) - spadek o 20%, a w porównaniu do 2001 r. (373 sprawców) - spadek o blisko 48%.

   Wśród dopuszczających się naruszeń prawa w obszarze stosunków społecznych dominowali żołnierze zasadniczej służby wojskowej - 173 sprawców przestępstw (213 w 2004 r. - spadek o 19%). Większość czynów tego rodzaju miała związek z funkcjonowaniem tzw. fali, ale także z zachowaniami charakterystycznymi dla części młodzieży, zwłaszcza męskiej - bójki, konflikty i zatargi rówieśnicze, do których dochodziło zarówno na terenie jednostek wojskowych i pododdziałów, jak i poza nimi.

   Zjawisko naruszania stosunków społecznych należy również widzieć w kontekście rozpowszechniania szeregu zjawisk patologicznych wśród młodzieży. Szczególnie negatywną rolę mają w tym względzie utrwalone wzory oraz doświadczenia w zakresie przemocy i agresji w stosunkach międzyludzkich, z jakimi młodzi ludzie trafiają do wojska, a często również niedojrzałość emocjonalna.

   Powyższe nie jest usprawiedliwieniem, a jedynie przybliżeniem wszystkich uwarunkowań opisywanego zjawiska, na który wpływ mają także zaniedbania w sferze dowodzenia, organizacji nadzoru służbowego, szkolenia i zabezpieczenia czasu wolnego, a niekiedy także niska troska o podwładnych.

   Odnosząc się do poszczególnych zagadnień poruszonych w interpelacji, informuję, że ograniczenie zjawisk patologii w Siłach Zbrojnych RP należy do zadań dowódców, oficerów społeczno-wychowawczych, psychoprofilaktyków, prokuratury i sądownictwa wojskowego, Żandarmerii Wojskowej, Oddziału Dyscypliny Wojskowej w Sztabie Generalnym WP, Departamentu Wychowania i Promocji Obronności, służby zdrowia, Departamentu Kontroli.

   Natomiast podstawowym ogniwem społeczno-wychowawczym w pododdziale jest jego dowódca. Dowódcy jednostek wojskowych są zobligowani rozkazami i wytycznymi przełożonych do podejmowania działań mających na celu przeciwdziałanie negatywnym zdarzeniom związanym z tzw. falą.

   Dowódcy jednostek wojskowych ponoszą także odpowiedzialność za organizację systemu pełnienia służb w podległej jednostce, gdzie pierwszoplanową pozycję zajmuje służba oficera dyżurnego jednostki. W większości jest ona pełniona regulaminowo i z pełną odpowiedzialnością. W sytuacji, gdy dochodzi do zaniedbań, przełożeni i osoby funkcyjne ponoszą odpowiedzialność dyscyplinarną.

   Warto podkreślić, że dzięki tym służbom wiele przypadków naruszenia stosunków międzyludzkich zostało ujawnionych. Przyczynił się do tego również nadzór służbowy prowadzony przez kadrę jednostek, także w godzinach wieczornych i nocnych. Nową jakością w życiu jednostek jest wprowadzenie regulaminowego zapisu pełnienia służb podoficera dyżurnego pododdziałów wyłącznie przez podoficerów zawodowych i starszych szeregowych, którzy w obecnych warunkach są żołnierzami zawodowymi lub nadterminowymi.

   Odnosząc się do zakresu działalności Departamentu Wychowania i Promocji Obronności, informuję, że specjaliści tej komórki organizacyjnej nie zajmują się opracowywaniem statystyk. Dane na temat przestępczości w wojsku, w tym statystyki, gromadzą: Naczelna Prokuratura Wojskowa, Żandarmeria Wojskowa, Izba Wojskowa Sądu Najwyższego oraz Oddział Dyscypliny Wojskowej SG WP.

   Zakres zadań tego Departamentu jest określony w Regulaminie organizacyjnym Ministerstwa Obrony Narodowej, stanowiącym załącznik do zarządzenia MON nr 5 z 20 lutego 2002 r. (Dz. Urz. MON z 2002 r. Nr 3, poz. 30), i obejmuje m.in. programowanie i realizowanie zadań wychowawczych, społeczne problemy służby i psychoprofilaktyki, kształcenie obywatelskie, działalność kulturalno-oświatową w resorcie, promocję obronności w kraju i za granicą, współdziałanie z instytucjami państwowymi, organami samorządu terytorialnego oraz organizacjami pozarządowymi w dziedzinie tworzenia obywatelskiego zaplecza systemu obronności.

   Ponadto monitoruje zjawiska i tendencje w życiu społecznym wojska pod kątem prognozowania zagrożeń, wypracowuje kierunki i propozycje działań w sferze kształtowania stosunków społecznych i przeciwdziałania patologiom w Siłach Zbrojnych RP. Koordynuje i nadzoruje działalność psychoprofilaktyczną w Siłach Zbrojnych RP, w szczególności organizuje szkolenia dla koordynatorów i konsultantów ds. psychoprofilaktyki. Organizuje i promuje współpracę z psychologami służb mundurowych oraz cywilnymi stowarzyszeniami, ośrodkami i organizacjami zawodowymi psychologów, a także organizuje i nadzoruje system opieki psychologicznej nad żołnierzami uczestniczącymi w operacjach wojskowych, misjach pokojowych, akcjach humanitarnych i ratowniczych.

   Tak więc spektrum działań Departamentu jest szeroki, a posądzanie pracujących tam specjalistów o sporządzanie tylko statystyk jest dalece krzywdzące i nieprawdziwe.

   W zakresie zagadnienia dotyczącego kryteriów, które muszą i powinni spełniać żołnierze zawodowi - oficerowie, informuję, że określa je art. 2 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych z dnia 11 września 2003 r. (Dz. U. z 2003 r., nr 179, poz. 1750 ze zm.). Zgodnie z nim żołnierzem zawodowym może być osoba posiadająca wyłącznie obywatelstwo polskie, mająca nieposzlakowaną opinię, której wierność dla Rzeczypospolitej Polskiej nie budzi wątpliwości, posiadająca odpowiednie kwalifikacje oraz zdolność fizyczną i psychiczną do pełnienia zawodowej służby wojskowej. Każdy kandydat na żołnierza zawodowego podlega badaniom psychologicznym. Praktyka pokazuje jednak, że żadne, nawet najdokładniej określone kryteria i badania nie są w stanie zapobiec patologicznym zdarzeniom ani przenikaniu do poszczególnych zawodów, nie tylko służby wojskowej, osób np. z zaburzeniami osobowości.

   Mimo sugestii zawartych w przedstawionej interpelacji, przestępczość kadry zawodowej, a szczególnie oficerów, stanowi niewielką część ogólnej liczby przestępstw popełnianych przez wszystkich żołnierzy, aczkolwiek zgadzam się, że każdy przypadek oficera wskazany w interpelacji jest naganny i podlega nie tylko postępowaniu dyscyplinarnemu, ale i prokuratorskiemu. W 2005 r. wśród sprawców przestępstw było 22 żołnierzy zawodowych (w 2004 r. - 32 sprawców). To m.in. ci żołnierze zawodowi stali się ˝bohaterami˝ przywołanych w interpelacji artykułów prasowych.

   W Siłach Zbrojnych RP psychologowie w jednostkach zatrudnieni są jako pomocnicy dowódcy do spraw psychoprofilaktyki (204 psychologów). Zgodnie ze znowelizowanymi wytycznymi Sekretarza Stanu w MON z dnia 13 lutego br., w sprawie działalności psychologicznej oraz realizacji przedsięwzięć profilaktyki psychologicznej w rodzajach sił zbrojnych, okręgach wojskowych i jednostkach wojskowych, psychologowie, w miarę potrzeby, podejmują interwencje w sytuacjach kryzysowych. Funkcjonują także w systemie telefonów zaufania w jednostkach wojskowych, pełnią dyżury w godzinach popołudniowych, ich telefony kontaktowe udostępnione są do wiadomości żołnierzy.

   Odnosząc się do kwestii podporządkowania Oddziału Dyscypliny Sztabowi Generalnemu WP, informuję, że organizacyjnie i kompetencyjnie został usytuowany w strukturach Generalnego Zarządu Zasobów Osobowych P-1 Sztabu Generalnego WP w 2002 r. Nie wydaje się uprawnione założenie, że Sztabowi Generalnemu zależy ˝niejako z urzędu˝ na fałszowaniu danych o zjawiskach patologicznych, takie fałszowanie nie jest również możliwe. Statystyki prowadzone są na podstawie danych otrzymywanych z wielu źródeł informacji. Dostarczają je poszczególne komórki organizacyjne i instytucje resortu obrony narodowej (np. Naczelna Prokuratura Wojskowa, Żandarmeria Wojskowa, Departament Kontroli), a także poszczególne dowództwa rodzajów sił zbrojnych. Ważnym źródłem informacji o zdarzeniach są również meldunki dobowe dyżurnej służby operacyjnej. Ponadto uzupełnieniem dokonywanych analiz jest wykorzystywanie danych oraz informacji takich instytucji i placówek, jak: Komenda Główna Policji, Departament Sądów Wojskowych Ministerstwa Sprawiedliwości, Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, co pozwala na postrzeganie zjawisk negatywnych występujących w wojsku na tle tendencji charakterystycznych dla określonych grup społecznych oraz pomaga w określeniu przyczyn tych zjawisk, ich uwarunkowań i przewidywania zagrożeń.

   Obecnie rozpatrywane są koncepcje uregulowania problematyki związanej z dyscypliną wojskową w Siłach Zbrojnych RP. W ramach projektowanych nowych rozwiązań rozważana jest także kwestia usytuowania w strukturach organizacyjnych komórek zajmujących się sferą dyscypliny wojskowej. Proponuje się w szczególności umieszczenie kompetencji w zakresie legislacyjnym dotyczącym dyscypliny w pionie Sekretarza Stanu, natomiast wykonawczych, obejmujących bezpośrednie oddziaływanie na żołnierzy, w strukturach Dowództwa Sił Zbrojnych i Dowództwa Operacyjnego.

   Chciałbym również poinformować, że wszystkie inicjatywy i działania na rzecz zapobiegania i ograniczania przestępczości i patologii podejmowane są we współpracy z Żandarmerią Wojskową. Interweniuje ona w przypadku każdego zgłoszenia i sygnału o istniejących nieprawidłowościach w jednostkach wojskowych, wspiera także dowódców w realizacji nadzoru nad żołnierzami w godzinach popołudniowych i nocnych.

   Resort obrony narodowej zdaje sobie sprawę z zagrożeń związanych z konsekwencjami wszelkich form przemocy, nie lekceważy ani nie bagatelizuje problemu. Konsekwentnie ograniczane są przypadki patologicznych przejawów ˝fali˝ w jednostkach wojskowych.

   Po każdym wcieleniu w każdej jednostce wojskowej przedstawiciele Prokuratury i Żandarmerii Wojskowej spotykają się z żołnierzami, podejmując tematy przestępstw tzw. falowych, alkoholowych oraz wynikających z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii i związanej z nimi represji karnej. W jednostkach wojskowych dowódców wspierają psychologowie - konsultanci ds. psychoprofilaktyki. Spełniają oni rolę psychologa pierwszego kontaktu, pracując bezpośrednio z żołnierzami. Każdorazowo dokonuje się psychologicznej oceny nowo wcielonych, ich zdolności psychofizycznych i predyspozycji do służby, poznanie podwładnych, m.in. pod kątem ich kontaktów środowiskowych (przestępczość zorganizowana, patologie społeczne), ich cech charakteru, problemów osobistych, rodzinnych. Wyodrębnia się żołnierzy o obniżonej odporności fizycznej i psychofizycznej, otacza się ich dodatkową opieką i nadzorem ze strony kadry i psychologa. Żołnierze informowani są o warunkach pełnienia służby, prawach i obowiązkach, konieczności przestrzegania prawa oraz o przysługującej ochronie prawnej i możliwościach sygnalizowania problemów. Regulamin Ogólny Sił Zbrojnych RP daje żołnierzowi prawo do złożenia skargi, wniosku lub zażalenia z pominięciem drogi służbowej, m.in. w przypadku naruszenia zasad poszanowania godności osobistej oraz w przypadku nadużycia przez przełożonych uprawnień służbowych.

   Celem lepszego przygotowania kadry zawodowej, zwłaszcza najniższych szczebli, w radzeniu sobie z problemem patologii przeprowadza się z nimi warsztaty szkoleniowe i edukacyjne oraz wyposaża w stosowne materiały i publikacje.

   Podejmowane działania organizacyjne, w tym system nadzoru służbowego i kontroli, tworzenie pododdziałów jednorodnych pod względem wcielenia, prowadzona działalność profilaktyczna oraz reakcja karna i dyscyplinarna wobec sprawców czynów i osób winnych zaniedbań przynoszą pozytywne efekty, choć w świetle występujących zagrożeń muszą one być systematycznie doskonalone.

   Istotny wpływ na zdecydowaną poprawę stosunków społecznych ma postępujący proces uzawodowienia, w ramach którego stanowiska dowódców drużyn (załóg, zespołów) obejmują podoficerowie zawodowi przygotowani do sprawowania tych funkcji podczas dziesięciomiesięcznych kursów w szkołach podoficerskich. Duże znaczenie ma również posiadanie przez nich wykształcenia średniego wraz ze świadectwem dojrzałości.

   Na przestrzeni ostatnich kilku lat odniesiono rezultaty w ograniczaniu ˝fali˝, w tym jej skali oraz szczególnie agresywnych przejawów. Trudno jednak w tym obszarze mówić o pełnej satysfakcji do chwili, gdy ˝fala˝ nie zniknie całkowicie z wojska. O tym, jak trudne to zadanie, i jak mocno ugruntowana jest nieformalna obyczajowość wśród żołnierzy z poboru, mogą świadczyć próby organizacji ceremonii ˝falowych˝ poza jednostkami wojskowymi, w obawie przez sankcjami przełożonych.

   Jak wynika z powyższego, resort obrony narodowej podejmuje szereg działań w celu wyeliminowania negatywnych zdarzeń związanych z ˝falą˝. Jest to proces trudny i rozłożony w czasie. Pragnę jeszcze raz podkreślić, że bierze w nim udział i współpracuje ze sobą szereg instytucji.

   ˝Fala˝ to nie tylko domena wojska. Liczne publikacje w mediach pokazują podobne praktyki w szkołach, internatach, wyższych uczelniach. Według deklaracji żołnierzy, objętych badaniem realizowanym przez WBBS w 2001 r., 9% spośród nich spotkało się z ˝falą˝ w szkole podstawowej, 45% w szkołach zawodowych, 12% w internatach, 19% w pracy.

   Oznacza to, że wojsko samo nie poradzi sobie skutecznie z wszelkimi patologiami i zagrożeniami, ponieważ nie jest i nie będzie w stanie nadrobić braków powstałych podczas wychowania w rodzinie i szkole. Warunkiem efektywnej profilaktyki jest społeczne współdziałanie i oddziaływanie na wszystkie środowiska.

   Przedstawiając powyższe wyjaśnienia, mam nadzieję, że uzna je Pan Marszałek za wystarczające.

   Łączę wyrazy szacunku

   Minister

   Radosław Sikorski

   Warszawa, dnia 17 marca 2006 r.